Ψυχοσωματικά συμπτώματα: αιτίες, αντιμετώπιση και πώς σπάει ο φαύλος κύκλος

Πονοκέφαλοι, σφίξιμο στο στομάχι, ταχυπαλμίες, κόπωση ή ζάλη είναι απολύτως πραγματικές εμπειρίες, ακόμη κι όταν ο πρώτος ιατρικός έλεγχος δεν βρίσκει σαφή αιτία. Το στρες και η ψυχική επιβάρυνση μπορεί να συμμετέχουν στην ένταση ή στη διατήρησή τους, αλλά δεν είναι ασφαλές να αποδίδουμε ένα σωματικό σύμπτωμα σε ψυχολογικό παράγοντα χωρίς κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση. Ο όρος ψυχοσωματικά συμπτώματα περιγράφει αυτή την αλληλεπίδραση σώματος και ψυχισμού· δεν σημαίνει ότι το σύμπτωμα είναι φανταστικό ή «δικό σας φταίξιμο».

Σύμφωνα με το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS), περίπου 1 στους 4 ανθρώπους που επισκέπτονται τον γενικό τους γιατρό αναφέρουν σωματικά συμπτώματα που δεν εξηγούνται ιατρικά — και πολλοί από αυτούς βιώνουν ταυτόχρονα άγχος ή κατάθλιψη.[1] Η καλή είδηση: όταν κατανοήσουμε τι συμβαίνει, ο κύκλος μπορεί να σπάσει.

Τι είναι τα ψυχοσωματικά συμπτώματα

Ο όρος «ψυχοσωματικό» δεν σημαίνει «ψεύτικο» ή «υπερβολή». Περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο άγχος, στρες, παρατεταμένη πίεση και σωματικοί μηχανισμοί μπορούν να αλληλεπιδρούν. Ο πόνος, η ένταση και η κόπωση είναι πραγματικά· η παρουσία ψυχολογικών παραγόντων δεν αποκλείει οργανική αιτία και δεν επιτρέπει διάγνωση μόνο από την περιγραφή.

Σώμα και νους δεν είναι δύο χωριστά συστήματα. Είναι σε διαρκή, αμφίδρομη επικοινωνία μέσω του νευρικού, του ορμονικού και του ανοσοποιητικού συστήματος. Γι’ αυτό ένα έντονο συναίσθημα μπορεί να γίνει αισθητό άμεσα στο σώμα — κόμπος στον λαιμό, «πεταλούδες» στο στομάχι, σφιγμένοι ώμοι.

Γιατί το άγχος «μιλά» μέσα από το σώμα

Όταν αντιλαμβανόμαστε μια απειλή, ο οργανισμός ενεργοποιεί την αντίδραση «μάχης ή φυγής»: αυξάνεται ο καρδιακός ρυθμός, σφίγγονται οι μύες, επιταχύνεται η αναπνοή, ανεβαίνει η κορτιζόλη. Αυτή η αντίδραση είναι σωτήρια για βραχύχρονο κίνδυνο. Το πρόβλημα ξεκινά όταν το στρες γίνεται χρόνιο και ο «συναγερμός» δεν κατεβαίνει ποτέ τελείως.

Όπως τεκμηριώνει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), το χρόνιο στρες επηρεάζει σχεδόν όλα τα συστήματα του σώματος — μυοσκελετικό, καρδιαγγειακό, αναπνευστικό, γαστρεντερικό και ενδοκρινικό.[2] Έτσι το παρατεταμένο άγχος μπορεί να εκδηλωθεί ως:

Σημαντικό: τα συμπτώματα αυτά μπορεί να έχουν και καθαρά οργανικά αίτια. Πρώτο βήμα είναι πάντα ο ιατρικός έλεγχος. Όταν αυτός αποκλείσει παθολογικά αίτια και τα συμπτώματα επιμένουν, αξίζει να κοιτάξουμε τη συναισθηματική τους διάσταση.

Ο φαύλος κύκλος: πώς το σύμπτωμα τρέφει τον εαυτό του

Αυτό που κάνει τα ψυχοσωματικά συμπτώματα τόσο επίμονα είναι ένας αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος. Ένα δυσάρεστο σωματικό σύμπτωμα προκαλεί ανησυχία· η ανησυχία εντείνει την προσοχή μας στο σώμα και αυξάνει το άγχος· το άγχος εντείνει το αρχικό σύμπτωμα.

Όσο πιο πολύ «σαρώνουμε» το σώμα μας για σημάδια κινδύνου, τόσο πιο έντονα τα αντιλαμβανόμαστε — και ο κύκλος σφίγγει. Η αποφυγή (π.χ. να σταματήσω να βγαίνω επειδή φοβάμαι μήπως ζαλιστώ) προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση αλλά μακροπρόθεσμα συντηρεί το πρόβλημα. Το κλειδί της αντιμετώπισης είναι ακριβώς το σπάσιμο αυτού του κύκλου σε ένα ή περισσότερα σημεία του.

Πώς αντιμετωπίζονται — και πώς σπάει ο κύκλος

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να αναγνωρίσουμε πώς αλληλεπιδρούν το σύμπτωμα, η ανησυχία, η αποφυγή και η καθημερινή πίεση. Το NHS αναφέρει ότι η αντιμετώπιση ενός συνοδού ψυχολογικού προβλήματος μπορεί να ανακουφίσει ορισμένα σωματικά συμπτώματα.[1] Συστηματική ανασκόπηση Cochrane 21 τυχαιοποιημένων μελετών (2.658 συμμετέχοντες) βρήκε μικρό όφελος ορισμένων ψυχολογικών παρεμβάσεων έναντι της συνήθους φροντίδας, με περιορισμούς στην ποιότητα και στην ετερογένεια των δεδομένων.[4] Στην πράξη δουλεύουμε σε αρκετά επίπεδα:

1. Κατανόηση & ψυχοεκπαίδευση. Όταν καταλάβετε πώς λειτουργεί ο μηχανισμός στρες–σώμα, το σύμπτωμα παύει να είναι τρομακτικό μυστήριο. Αυτό από μόνο του μειώνει τον φόβο που τροφοδοτεί τον κύκλο.
2. Ρύθμιση του νευρικού συστήματος. Τεχνικές αναπνοής, χαλάρωσης και ενσυνειδητότητας «κατεβάζουν» τη χρόνια υπερεγρήγορση και αποδυναμώνουν αυτόματες σωματικές αντιδράσεις.
3. Επεξεργασία μοτίβων. Με τη Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση, όταν είναι κατάλληλη, εξερευνούμε συναισθήματα και μοτίβα που μπορεί να συνδέονται με την υπερεγρήγορση, χωρίς να θεωρούμε εκ των προτέρων ότι αποτελούν τη μοναδική «ρίζα» του συμπτώματος.
4. Αλλαγή αποφυγής. Σχεδιάζουμε μικρά, συμφωνημένα βήματα ώστε να μειώνεται η αποφυγή χωρίς πίεση και χωρίς να αγνοούνται ιατρικές οδηγίες ή νέα συμπτώματα.

Για μια ευρύτερη εικόνα του πώς λειτουργεί η θεραπευτική διαδικασία, δείτε τι περιλαμβάνει η ψυχοθεραπεία και πώς προσεγγίζουμε το άγχος και το στρες.

Τα αποτελέσματα διαφέρουν από άτομο σε άτομο και η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται. Δεν υπόσχεται «θεραπεία-θαύμα», αλλά προσφέρει έναν ρεαλιστικό, τεκμηριωμένο δρόμο ανακούφισης.

Τι μπορείτε να ξεκινήσετε σήμερα

Μέχρι να ξεκινήσετε μια θεραπευτική διαδικασία, κάποιες απλές πρακτικές βοηθούν να χαλαρώσει η ένταση:

• Αργή, διαφραγματική αναπνοή 5 λεπτά, 2–3 φορές τη μέρα — παρατείνετε την εκπνοή.
• Τακτική, ήπια κίνηση (περπάτημα, διατάσεις) που εκτονώνει τη σωματική ένταση.
• Σταθερό ωράριο ύπνου και λιγότερη οθόνη πριν τον ύπνο.
• Καταγραφή: πότε εμφανίζεται το σύμπτωμα και τι συμβαίνει γύρω του — βοηθά να φανούν τα μοτίβα.
• Λιγότερη «σάρωση» του σώματος για σημάδια κινδύνου· δώστε στον εαυτό σας την άδεια να μην ελέγχει συνεχώς.

Αν τα συμπτώματα επιμένουν, εντείνονται ή περιορίζουν την καθημερινότητά σας, η υποστήριξη ενός επαγγελματία κάνει τη διαφορά.

Συχνές ερωτήσεις

Πηγές

1. NHS. Medically unexplained symptoms. National Health Service (UK). nhs.uk
2. American Psychological Association. Stress effects on the body. APA. apa.org
3. Fernandez E, Woldgabreal Y, Day A, et al. Live psychotherapy by video versus in-person: A meta-analysis of efficacy. Clinical Psychology & Psychotherapy, 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. van Dessel N, den Boeft M, van der Wouden JC, et al. Non-pharmacological interventions for somatoform disorders and medically unexplained physical symptoms (MUPS) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014. PubMed