Είναι Τρίτη βράδυ. Τα μαθήματα δεν έχουν τελειώσει, το φαγητό καίγεται, το τηλέφωνο της δουλειάς χτυπά, και το παιδί σάς ζητά το ίδιο πράγμα για πέμπτη φορά. Και τότε βγαίνει η φωνή, πιο δυνατή απ' ό,τι θέλατε. Λίγα λεπτά μετά έρχονται οι ενοχές: «Γιατί φωνάζω στο παιδί μου; Τι γονιός είμαι;» Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε αυτή τη σκηνή, δεν είστε οι μόνοι. Πολλοί γονείς περιγράφουν ακριβώς τον ίδιο κύκλο.
Αυτό το άρθρο δεν γράφτηκε για να σας κάνει να νιώσετε χειρότερα. Εξηγούμε γιατί συμβαίνει, τι δείχνει η έρευνα για τις φωνές και τα σκληρά λόγια με τον καιρό, πώς επανορθώνετε μετά από μια φωνή, ποια πρακτικά βήματα βοηθούν να φωνάζετε λιγότερο και πότε ο θυμός γονέα είναι σημάδι ότι χρειάζεστε και εσείς στήριξη.
Βασικά Σημεία
- Οι φωνές συνήθως δεν δείχνουν «κακό γονιό» αλλά έναν γονιό κουρασμένο, πιεσμένο ή χωρίς αρκετή στήριξη.
- Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής αναφέρει ότι οι φωνές και η ντροπή έχουν ελάχιστη αποτελεσματικότητα βραχυπρόθεσμα και καμία μακροπρόθεσμα.
- Ένα λάθος της στιγμής δεν καθορίζει τη σχέση· η επανόρθωση, με μια συγγνώμη και μια κουβέντα, διδάσκει στο παιδί πολύτιμα πράγματα.
- Η παύση πριν από την αντίδραση, η ονομασία του συναισθήματος και οι σταθερές ρουτίνες μειώνουν τις εκρήξεις.
- Όταν ο θυμός σάς τρομάζει ή υπάρχει φόβος ή βία στο σπίτι, η ασφάλεια έρχεται πρώτη και η στήριξη για εσάς είναι μέρος της φροντίδας του παιδιού.
Γιατί φωνάζω στο παιδί μου; Ο κύκλος του στρες και του θυμού
Ο θυμός είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα. Σημαίνει συνήθως ότι κάτι μας πιέζει περισσότερο απ' όσο αντέχουμε εκείνη τη στιγμή. Στους γονείς, οι πιο συχνοί «σπινθήρες» είναι πρακτικοί και καθημερινοί:
Κούραση και έλλειψη ύπνου
Όταν είστε εξαντλημένοι, η ανοχή μειώνεται. Η ίδια συμπεριφορά του παιδιού που το πρωί σάς φαίνεται αστεία, το βράδυ μπορεί να σας «βγάλει από τα ρούχα σας».
Υπερφόρτωση
Δουλειά, σπίτι, μαθήματα, οικονομικά, φροντίδα άλλων μελών της οικογένειας. Όταν όλα πέφτουν σε έναν άνθρωπο, όπως συχνά στις μονογονεϊκές οικογένειες, η πίεση συσσωρεύεται.
Στρες από τη δουλειά
Η ένταση της μέρας δεν μένει στο γραφείο. Αν νιώθετε μόνιμα στραγγισμένοι, δείτε τη σελίδα για το επαγγελματικό άγχος και το burnout.
Μοτίβα από τη δική μας παιδική ηλικία
Πολλοί γονείς περιγράφουν ότι, τη στιγμή της φωνής, ακούν τη φωνή των δικών τους γονιών. Ό,τι ζήσαμε ως παιδιά γίνεται συχνά ο «αυτόματος πιλότος» μας όταν πιεζόμαστε.
Ο κύκλος
Συνήθως τα πράγματα εξελίσσονται έτσι: πίεση που συσσωρεύεται, μια συμπεριφορά του παιδιού που λειτουργεί ως σπίθα, η φωνή, μια σύντομη «ανακούφιση» επειδή το παιδί σταματά, και μετά ενοχές. Οι ενοχές προσθέτουν ένταση, και την επόμενη φορά ο κύκλος ξεκινά από πιο ψηλά. Και η σχέση λειτουργεί αμφίδρομα: σε μελέτη με 976 οικογένειες, οι σκληρές λεκτικές πρακτικές των γονιών στα 13 προέβλεπαν αύξηση στα προβλήματα συμπεριφοράς των εφήβων, ενώ και τα προβλήματα συμπεριφοράς των εφήβων προέβλεπαν περισσότερες σκληρές λεκτικές πρακτικές από τους γονείς τον επόμενο χρόνο.[3] Κανείς δεν είναι ο «κακός» της ιστορίας· υπάρχει ένας κύκλος που μπορεί να σπάσει.
Για τη γενικότερη κατανόηση του θυμού, δείτε τη σελίδα για τη διαχείριση θυμού.
Οι ενοχές μετά τη φωνή: τι σημαίνουν
Οι ενοχές μετά από μια φωνή δείχνουν κάτι σημαντικό: ότι νοιάζεστε για το παιδί σας και για το πώς νιώθει. Δεν είναι απόδειξη ότι είστε κακός γονιός. Όλοι οι γονείς χάνουν την ψυχραιμία τους κάποιες φορές, γιατί είναι άνθρωποι.
Οι ενοχές όμως βοηθούν μόνο όταν γίνονται κίνητρο για αλλαγή, όχι όταν γίνονται μόνιμη αυτοκριτική. Ο γονιός που λέει στον εαυτό του «είμαι απαίσιος» συνήθως κουράζεται ακόμη περισσότερο, και ο κουρασμένος γονιός φωνάζει πιο εύκολα. Πιο χρήσιμη είναι η ερώτηση: «Τι με πίεσε σήμερα; Τι θα με βοηθούσε την επόμενη φορά;»
Τι κάνουν οι φωνές στο παιδί με τον καιρό
Χωρίς υπερβολές και χωρίς τρομολαγνεία, αξίζει να ξέρετε τι λέει η έρευνα. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, στη δήλωση πολιτικής της για την πειθαρχία, αναφέρει ότι οι τιμωρητικές στρατηγικές, όπως η σωματική τιμωρία και οι φωνές ή η ντροπή στα παιδιά, έχουν ελάχιστη αποτελεσματικότητα βραχυπρόθεσμα και δεν είναι αποτελεσματικές μακροπρόθεσμα.[2] Στον οδηγό της για γονείς σημειώνει ότι η σκληρή λεκτική πειθαρχία, ακόμη και από γονείς που κατά τα άλλα είναι ζεστοί και τρυφεροί, μπορεί να οδηγήσει σε περισσότερη ανυπακοή και σε προβλήματα ψυχικής υγείας στα παιδιά.[1]
Στη μελέτη των 976 οικογενειών, οι σκληρές λεκτικές πρακτικές μητέρων και πατέρων στα 13 χρόνια προέβλεπαν αύξηση στα προβλήματα συμπεριφοράς και στα καταθλιπτικά συμπτώματα των εφήβων από τα 13 στα 14, και η ζεστασιά των γονιών δεν εξουδετέρωνε αυτή τη σύνδεση.[3] Το CDC σημειώνει επίσης ότι οι φωνές, όπως και η ντροπή, μπορεί να αποδυναμώσουν τη σχέση με το παιδί και να συνδεθούν με δυσκολίες στη διαχείριση συναισθημάτων και συμπεριφοράς και στην αυτοεκτίμηση καθώς μεγαλώνει.[4]
Τι σημαίνουν αυτά στην πράξη; Ότι δεν μιλάμε για μια φωνή σε μια δύσκολη μέρα, αλλά για ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται: συχνές φωνές, προσβολές, απειλές, γελοιοποίηση. Ο πίνακας σας βοηθά να δείτε τη διαφορά:
| Διάσταση | Μια δύσκολη στιγμή | Μοτίβο που χρειάζεται αλλαγή |
|---|---|---|
| Συχνότητα | Σπάνια, σε μέρες με μεγάλη πίεση | Καθημερινά ή σχεδόν καθημερινά |
| Περιεχόμενο | Δυνατή φωνή για τη συμπεριφορά («Σταμάτα τώρα!») | Προσβολές, χαρακτηρισμοί, απειλές, ειρωνεία για το ίδιο το παιδί |
| Μετά | Ηρεμείτε, μιλάτε, ζητάτε συγγνώμη | Σιωπή, απόσταση, το θέμα δεν συζητιέται ποτέ |
| Πώς νιώθει το παιδί | Στενοχωρημένο για λίγο, αλλά ήρεμο και κοντά σας | Φοβάται, «περπατά στις μύτες», κρύβει πράγματα |
| Πώς νιώθετε εσείς | Ενοχές, αλλά και αίσθηση ελέγχου | Αίσθηση ότι ο θυμός σάς ξεπερνά |
Πώς να επανορθώσετε μετά από μια φωνή
Η επανόρθωση είναι από τα πιο δυνατά εργαλεία του γονιού. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει, όταν κάνετε λάθος στη ζέστη της στιγμής, να ζητάτε συγγνώμη από το παιδί και να του εξηγείτε πώς θα χειριστείτε την κατάσταση την επόμενη φορά.[1] Η συγγνώμη δεν μειώνει το κύρος σας. Δείχνει στο παιδί ότι οι άνθρωποι που αγαπιούνται μπορούν να πληγώσουν ο ένας τον άλλον και μετά να ξαναβρεθούν.
Τα βήματα της επανόρθωσης
- Ηρεμήστε πρώτα εσείς. Μια συγγνώμη μέσα στον θυμό συχνά γίνεται δεύτερος γύρος.
- Πείτε τι έγινε, χωρίς δικαιολογίες. «Σου φώναξα πολύ δυνατά. Δεν ήταν εντάξει.»
- Ονομάστε το δικό σας συναίσθημα. «Ήμουν πολύ κουρασμένη και θύμωσα.» Έτσι το παιδί μαθαίνει ότι ο θυμός έχει όνομα και αιτία.
- Ξεχωρίστε τη συμπεριφορά από το παιδί. Το όριο για τη συμπεριφορά μπορεί να ισχύει· η φωνή και οι χαρακτηρισμοί δεν χρειάζονταν.
- Πείτε τι θα κάνετε διαφορετικά. «Την επόμενη φορά που θα θυμώσω, θα πάρω μια ανάσα πριν μιλήσω.»
Η επανόρθωση δεν σημαίνει ότι ακυρώνετε τα όρια. Μπορείτε να ζητήσετε συγγνώμη για τον τρόπο και να κρατήσετε τον κανόνα.
Πρακτικά βήματα για να φωνάζετε λιγότερο
Η παύση
Το CDC προτείνει στους γονείς μια παύση 10 έως 30 δευτερολέπτων, ή όσο χρειάζεται για να ηρεμήσουν, όταν είναι φορτισμένοι, και αναγνωρίζει ότι αυτό είναι πιο εύκολο να ειπωθεί παρά να γίνει. Ως τρόπους προτείνει, μεταξύ άλλων, μερικές βαθιές ανάσες, να κοιτάξετε αλλού, να πάτε σε άλλο δωμάτιο, να πιείτε λίγο νερό, να βγείτε για λίγο καθαρό αέρα ή μια βόλτα.[5] Και η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει στους γονείς να κάνουν ένα «διάλειμμα» για τον εαυτό τους όταν νιώθουν ότι χάνουν τον έλεγχο, αφού βεβαιωθούν ότι το παιδί δεν κινδυνεύει.[1]
Ονομάστε το συναίσθημα
Πείτε, φωναχτά ή μέσα σας, «θυμώνω», «είμαι πολύ κουρασμένος». Η ονομασία βάζει μια μικρή απόσταση ανάμεσα στο συναίσθημα και στην αντίδραση. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει να εξηγείτε και στο παιδί ότι είναι εντάξει να θυμώνει κανείς κάποιες φορές, αλλά όχι να πληγώνει κάποιον ή να σπάει πράγματα· ο ίδιος κανόνας ισχύει και για εμάς.[1] Το CDC προσθέτει ότι, όταν απαντάτε ήρεμα και με ενσυναίσθηση, ο έφηβος μαθαίνει να το κάνει κι εκείνος.[5]
Ρουτίνες που προλαβαίνουν τις εκρήξεις
- Εντοπίστε τις «ώρες αιχμής», το πρωινό ξύπνημα, τα μαθήματα, την ώρα του ύπνου, και οργανώστε τες από πριν.
- Λίγοι, ξεκάθαροι κανόνες που ισχύουν κάθε μέρα αντί για πολλές προειδοποιήσεις τη στιγμή της έντασης.
- Μιλήστε από κοντά, με ήρεμη φωνή, αντί για οδηγίες από το άλλο δωμάτιο.
- Συμφωνήστε με τον άλλο γονιό, όπου υπάρχει, ποιος αναλαμβάνει όταν ο ένας «φτάνει στο όριο».
Φροντίστε και εσάς
Ύπνος, φαγητό, λίγος χρόνος μόνοι σας, ένας φίλος για να μιλήσετε. Δεν είναι πολυτέλεια· είναι η βάση της υπομονής. Περισσότερες ιδέες θα βρείτε στον οδηγό πώς να διαχειριστείτε τον θυμό και στον οδηγό για την υποστήριξη γονέων.
Με ένα νήπιο, τα ξεσπάσματα είναι μέρος της ηλικίας· δείτε τι είναι αναμενόμενο στη συμπεριφορά του παιδιού 2 ετών και τι βοηθά.
Γονεϊκή εξουθένωση: όταν ο θυμός γονέα δείχνει κούραση
Μερικές φορές οι φωνές δεν είναι το πρόβλημα αλλά το σύμπτωμα. Η έρευνα περιγράφει τη γονεϊκή εξουθένωση (parental burnout) ως ένα σύνδρομο που προκύπτει από παρατεταμένη έκθεση σε χρόνιο γονεϊκό στρες, με τρεις διαστάσεις: συντριπτική εξάντληση στον ρόλο του γονιού, συναισθηματική απομάκρυνση από τα παιδιά και αίσθηση αναποτελεσματικότητας ως γονιός.[7]
Σε μελέτη 923 γονιών, η εξουθένωση εμφανιζόταν όταν οι παράγοντες κινδύνου, όπως η δυσκολία διαχείρισης του στρες και η τελειομανία, ξεπερνούσαν σταθερά τα στηρίγματα του γονιού.[6] Σε άλλη μελέτη με 1.551 γονείς, η γονεϊκή εξουθένωση συνδεόταν ειδικά με παραμέληση και βία προς τα παιδιά, καθώς και με σκέψεις φυγής και αυτοκτονίας στον ίδιο τον γονιό.[7]
Το μήνυμα δεν είναι να φοβηθείτε, αλλά να πάρετε στα σοβαρά την κούρασή σας. Όταν η ισορροπία ανάμεσα σε όσα σας πιέζουν και όσα σας στηρίζουν γέρνει για πολύ καιρό, η λύση δεν είναι «να προσπαθήσετε περισσότερο», αλλά να μειώσετε το φορτίο και να αυξήσετε τη στήριξη.
Πότε ο θυμός γονέα χρειάζεται στήριξη
Αξίζει να ζητήσετε στήριξη για εσάς όταν:
- φωνάζετε σχεδόν καθημερινά και οι προσπάθειές σας να σταματήσετε δεν αποδίδουν·
- ο θυμός σάς τρομάζει ή νιώθετε ότι μπορεί να κάνετε κάτι που θα μετανιώσετε·
- το παιδί σας δείχνει να σας φοβάται, να απομονώνεται ή να κρύβει πράγματα·
- νιώθετε εξαντλημένοι, απομακρυσμένοι από το παιδί ή ότι «δεν αντέχετε άλλο»·
- υπάρχουν συγκρούσεις ή βία ανάμεσα στους ενήλικες του σπιτιού.
Αν υπάρχει φόβος ή βία στο σπίτι
Αν κάποιος στο σπίτι κινδυνεύει, εσείς, το παιδί ή άλλο μέλος της οικογένειας, η ασφάλεια έρχεται πρώτη: καλέστε την Αστυνομία στο 100 ή το 112. Η γραμμή SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Ισότητας απευθύνεται σε γυναίκες που βιώνουν βία και λειτουργεί 24 ώρες, 365 μέρες τον χρόνο.[8] Αν φοβάστε ότι εσείς μπορεί να βλάψετε το παιδί, μιλήστε σήμερα με κάποιον: τη 10306, έναν γιατρό ή έναν ειδικό ψυχικής υγείας. Το να ζητήσετε βοήθεια είναι πράξη φροντίδας για το παιδί σας.
Πώς βοηθάμε με τον θυμό γονέα στο Art of Mind
Στο Art of Mind δουλεύουμε με τους γονείς χωρίς κριτική. Μέσα από τη συμβουλευτική γονέων βρίσκουμε μαζί τις «ώρες αιχμής» του σπιτιού σας, χτίζουμε ρουτίνες και τρόπους να βάζετε όρια χωρίς φωνές, και εξασκούμε την επανόρθωση. Σε ατομικές συνεδρίες δουλεύουμε με τον θυμό και το στρες σας: τι τον πυροδοτεί, ποια παλιά μοτίβα ξυπνά, πώς να ξαναβρίσκετε την ηρεμία σας. Αν ο έφηβός σας δυσκολεύεται κι εκείνος, η συμβουλευτική εφήβων του δίνει έναν δικό του χώρο· για ανήλικους, επικοινωνήστε πρώτα μαζί μας.
Η πρώτη συνεδρία είναι κλινική: παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί ένα πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως η αναγνώριση των πρώιμων σημαδιών θυμού στο σώμα και η αλλαγή των σκέψεων που ανεβάζουν την ένταση.
Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση
Μια βραχεία, ολιστική προσέγγιση που δουλεύει με τη σκέψη, το συναίσθημα και το σώμα. Η βαθιά χαλάρωση της κλινικής ύπνωσης, ως εργαλείο μέσα στη μέθοδο, βοηθά να φτάσουμε στις ρίζες του θυμού και των μοτίβων που κουβαλάμε από την παιδική μας ηλικία. Η μέθοδος
Συνθετική Συμβουλευτική
Εξατομικευμένη, δομημένη υποστήριξη με εφαρμόσιμα εργαλεία για την καθημερινότητα της οικογένειας: παύση, ρουτίνες, όρια, επανόρθωση, συνεργασία με τον άλλο γονιό. Η μέθοδος
Online ή στην Πάτρα
Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού, ώστε να χωρούν σε ένα γεμάτο οικογενειακό πρόγραμμα, ή δια ζώσης στην Πάτρα, Κορίνθου 288.
Τα αποτελέσματα διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο· επανεξετάζουμε τακτικά μαζί σας την πορεία.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να φωνάζω στο παιδί μου;
Οι περισσότεροι γονείς φωνάζουν κάποιες φορές, συνήθως όταν είναι κουρασμένοι ή πιεσμένοι. Μια φωνή σε μια δύσκολη μέρα δεν σας κάνει κακό γονιό. Αξίζει όμως να δουλέψετε τις φωνές όταν γίνονται καθημερινό μοτίβο, γιατί έχουν ελάχιστη αποτελεσματικότητα βραχυπρόθεσμα και καμία μακροπρόθεσμα.[2]
Πληγώνουν οι φωνές το παιδί μακροπρόθεσμα;
Η συχνή σκληρή λεκτική πειθαρχία έχει συνδεθεί με περισσότερα προβλήματα συμπεριφοράς και καταθλιπτικά συμπτώματα στους εφήβους.[3] Αυτό αφορά το επαναλαμβανόμενο μοτίβο· η επανόρθωση μετά από μια φωνή και η αλλαγή του μοτίβου κάνουν διαφορά.
Πρέπει να ζητάω συγγνώμη από το παιδί μου;
Ναι. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει να ζητάτε συγγνώμη όταν κάνετε λάθος στη ζέστη της στιγμής και να εξηγείτε τι θα κάνετε διαφορετικά.[1] Μπορείτε να ζητήσετε συγγνώμη για τον τρόπο και να κρατήσετε το όριο.
Τι κάνω τη στιγμή που νιώθω ότι θα εκραγώ;
Κάντε μια παύση 10 έως 30 δευτερολέπτων, πάρτε μερικές βαθιές ανάσες ή πηγαίνετε για λίγο σε άλλο δωμάτιο, αφού βεβαιωθείτε ότι το παιδί δεν κινδυνεύει.[1][5]
Πώς βοηθά η συμβουλευτική γονέων με τον θυμό;
Σας βοηθά να καταλάβετε τι πυροδοτεί τον θυμό σας, να οργανώσετε ρουτίνες και όρια χωρίς φωνές και να φροντίσετε την κούρασή σας. Δείτε τη συμβουλευτική γονέων.
Πώς κλείνω μια πρώτη συνεδρία;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγετε διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνετε online. Η πρώτη συνεδρία κοστίζει 45 € για 45 λεπτά· δείτε όλες τις τιμές.
Χρειάζεστε άμεση βοήθεια;
Αν εσείς, το παιδί σας ή κάποιος άλλος βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης) ή την Αστυνομία στο 100. Για ιατρική βοήθεια: ΕΚΑΒ 166. Για γυναίκες που βιώνουν βία: SOS 15900, 24 ώρες, 365 μέρες. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Λιγότερες φωνές, περισσότερη σύνδεση
Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας, χωρίς κριτική. 45 λεπτά, online ή στην Πάτρα.
Κλείστε την πρώτη συνεδρίαΠηγές
- American Academy of Pediatrics. What's the Best Way to Discipline My Child? HealthyChildren.org, 2018. healthychildren.org
- Sege RD, Siegel BS; Council on Child Abuse and Neglect; Committee on Psychosocial Aspects of Child and Family Health. Effective Discipline to Raise Healthy Children. Pediatrics, 2018;142(6):e20183112. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Wang MT, Kenny S. Longitudinal links between fathers' and mothers' harsh verbal discipline and adolescents' conduct problems and depressive symptoms. Child Development, 2014;85(3):908-923. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Centers for Disease Control and Prevention. Tips for Responding to Behavior. Essentials for Parenting Toddlers and Preschoolers, 2026. cdc.gov
- Centers for Disease Control and Prevention. Tips for Coaching Teens to Recognize and Manage Emotions. 2024. cdc.gov
- Mikolajczak M, Roskam I. A Theoretical and Clinical Framework for Parental Burnout: The Balance Between Risks and Resources (BR²). Frontiers in Psychology, 2018;9:886. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Mikolajczak M, Brianda ME, Avalosse H, Roskam I. Consequences of parental burnout: Its specific effect on child neglect and violence. Child Abuse & Neglect, 2018;80:134-145. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τηλεφωνική Γραμμή SOS 15900. isotita.gr
