«Αυτό δεν το είπα ποτέ.» «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητη.» «Πάλι τα μπέρδεψες.» Μία φορά, μια τέτοια φράση μπορεί να είναι απλώς μια διαφωνία. Όταν όμως ακούγεται ξανά και ξανά, από τον ίδιο άνθρωπο, και σιγά σιγά αρχίζετε να μην εμπιστεύεστε τη μνήμη, την κρίση και τα συναισθήματά σας, ίσως πρόκειται για gaslighting. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι κατάλαβαν τι τους συνέβαινε μόνο όταν βρήκαν μια λέξη γι' αυτό.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι είναι το gaslighting και από πού πήρε το όνομά του, ποια είναι τα σημάδια και οι τυπικές φράσεις, πώς εμφανίζεται στη σχέση, στην οικογένεια και στη δουλειά, τι επιπτώσεις έχει στην ψυχική υγεία και τι μπορείτε να κάνετε για να ξαναβρείτε το έδαφος κάτω από τα πόδια σας. Το κείμενο αφορά ανθρώπους κάθε φύλου και σχέσεις κάθε μορφής.
Βασικά Σημεία
- Το gaslighting είναι μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης που, με τον χρόνο, κάνει τον άλλον να αμφιβάλλει για την αίσθηση της πραγματικότητας, τη μνήμη και την κρίση του.
- Χαρακτηριστικές τακτικές είναι η άρνηση γεγονότων, η διαστρέβλωση όσων συνέβησαν, η υποτίμηση των συναισθημάτων και το «είσαι τρελή/τρελός, τα φαντάζεσαι».
- Δεν είναι κάθε διαφωνία ή κάθε διαφορετική ανάμνηση gaslighting· αυτό που το ξεχωρίζει είναι το επαναλαμβανόμενο μοτίβο και η ανισορροπία δύναμης.
- Η έρευνα συνδέει το gaslighting με χειρότερη ψυχική υγεία, άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα, ενώ η κοινωνική στήριξη λειτουργεί προστατευτικά.
- Αν το gaslighting είναι μέρος ελέγχου, απειλών ή βίας, η ασφάλεια έρχεται πρώτη: 100, 112, SOS 15900.
Τι είναι το gaslighting
Το gaslighting είναι μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης που, με τον χρόνο, κάνει ένα πρόσωπο να αμφιβάλλει για την αίσθηση της πραγματικότητας, συχνά με απώλεια της αυτονομίας του και με συναισθηματική αστάθεια.[1] Το Office on Women's Health των ΗΠΑ το περιγράφει απλά: είναι η λέξη που χρησιμοποιούμε όταν κάποιος που κακοποιεί σας κάνει να νιώθετε ότι χάνετε το μυαλό ή τη μνήμη σας, και το κατατάσσει στις μορφές συναισθηματικής κακοποίησης που χρησιμοποιούνται για να διατηρηθεί η δύναμη και ο έλεγχος.[3]
Στα ελληνικά δεν υπάρχει μία καθιερωμένη απόδοση· συχνά μιλάμε για συναισθηματική χειραγώγηση ή για «χειραγώγηση της πραγματικότητας». Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μια μεμονωμένη ψευδής κουβέντα, αλλά η επανάληψη: κάθε φορά που εμπιστεύεστε αυτό που είδατε ή θυμάστε, η άλλη πλευρά το αμφισβητεί, ώσπου η αμφιβολία γίνεται δική σας.
Από πού βγαίνει ο όρος
Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο Gas Light του Patrick Hamilton (1938), που μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1944. Στο έργο, ένας σύζυγος αλλάζει σκόπιμα μικρά πράγματα στο σπίτι, όπως το φως των λαμπών γκαζιού, και επιμένει ότι η γυναίκα του τα φαντάζεται, ώστε εκείνη να αρχίσει να αμφισβητεί τα λογικά της.[2] Μια συστηματική ανασκόπηση 96 δημοσιεύσεων σημειώνει ότι, αν και η ιδέα είναι παλιά, ο όρος μπήκε στην καθημερινή και στην ακαδημαϊκή γλώσσα μόνο πρόσφατα, και συχνά χρησιμοποιείται με ασαφή τρόπο.[2]
Σημάδια του gaslighting: τυπικές φράσεις και τακτικές
Το gaslighting σπάνια ξεκινά με κάτι κραυγαλέο. Συνήθως είναι μικρές αμφισβητήσεις που πληθαίνουν. Η ανασκόπηση των 96 δημοσιεύσεων ομαδοποίησε τις τακτικές σε γνωστική και αντιληπτική χειραγώγηση (διαστρέβλωση της πραγματικότητας, χειραγώγηση της μνήμης), συναισθηματική και ψυχολογική κακοποίηση, και έλεγχο, όπου ανήκει και η απομόνωση από τα πρόσωπα που σας στηρίζουν.[2] Ο παρακάτω πίνακας δεν είναι διαγνωστικό εργαλείο· είναι ένας τρόπος να αναγνωρίσετε το μοτίβο.
| Τακτική | Πώς μπορεί να ακούγεται | Τι κάνει σε εσάς |
|---|---|---|
| Άρνηση γεγονότων | «Δεν έγινε ποτέ αυτό.» «Δεν το είπα.» | Αρχίζετε να αμφιβάλλετε για τη μνήμη σας |
| Διαστρέβλωση όσων συνέβησαν | «Δεν ήταν έτσι, εσύ ξεκίνησες.» | Η δική σας εκδοχή μοιάζει πάντα «λάθος» |
| Υποτίμηση συναισθημάτων | «Είσαι υπερβολικά ευαίσθητη/ευαίσθητος.» «Για το τίποτα στεναχωριέσαι.» | Μαθαίνετε να μην εμπιστεύεστε αυτό που νιώθετε |
| Αμφισβήτηση της λογικής σας | «Τρελάθηκες; Τα φαντάζεσαι.» | Νιώθετε σύγχυση και ντροπή |
| Αλλαγή θέματος ή αντιστροφή ευθύνης | «Το πρόβλημα είναι ο τρόπος που μιλάς.» | Το θέμα που θέσατε δεν συζητιέται ποτέ |
| Απομόνωση | «Οι φίλοι σου δεν σε καταλαβαίνουν όπως εγώ.» | Χάνετε τις φωνές που θα σας επιβεβαίωναν |
Το Office on Women's Health αναφέρει, ανάμεσα σε όσα κάνει κάποιος που χρησιμοποιεί gaslighting, την άρνηση ότι ένα γεγονός συνέβη, την περιγραφή του με τελείως διαφορετικό τρόπο από αυτόν που το θυμάστε και τον χαρακτηρισμό σας ως «τρελή/τρελό» ή «υπερβολικά ευαίσθητη/ευαίσθητο».[3] Αν θέλετε μια πιο συνολική ματιά στη σχέση σας, δείτε τα σημάδια μιας τοξικής σχέσης ή κάντε το τεστ τοξικής σχέσης, που δεν αντικαθιστά μια αξιολόγηση αλλά βοηθά να βάλετε σε σειρά τις σκέψεις σας.
Gaslighting ή απλή διαφωνία;
Οι άνθρωποι θυμούνται διαφορετικά, κάνουν λάθη και καμιά φορά υπερασπίζονται τον εαυτό τους άκομψα. Αυτό δεν είναι gaslighting. Η διαφορά βρίσκεται στο μοτίβο: στην υγιή διαφωνία και οι δύο πλευρές μπορούν να πουν «ίσως το θυμάμαι λάθος», τα συναισθήματα του καθενός μετρούν, και η συζήτηση κάποια στιγμή κλείνει. Στο gaslighting η αμφισβήτηση πηγαίνει μόνο προς τη μία κατεύθυνση, επαναλαμβάνεται και αφήνει τον έναν όλο και πιο αβέβαιο για τον εαυτό του. Δεν χρειάζεται να «αποδείξετε» τίποτα για να πάρετε στα σοβαρά αυτό που νιώθετε.
Gaslighting στη σχέση, στην οικογένεια και στη δουλειά
Το gaslighting έχει μελετηθεί κυρίως στη βία από σύντροφο, όμως εμφανίζεται και σε άλλα πλαίσια.[2] Η βασική προϋπόθεση είναι μια σχέση στην οποία ο ένας έχει δύναμη ή σημασία για τον άλλον.
Στη σχέση ζευγαριού
Ο σύντροφος αρνείται υποσχέσεις, διαστρεβλώνει καβγάδες, χαρακτηρίζει «υπερβολή» κάθε σας παράπονο. Συχνά συνυπάρχει με ζήλια που γίνεται έλεγχος. Σε έρευνα με εφήβους που είχαν σχέση τον τελευταίο χρόνο, ένας στους τέσσερις ανέφερε gaslighting.[5]
Στην οικογένεια
Ένας γονιός ή συγγενής ξαναγράφει την ιστορία της οικογένειας («δεν σου φερθήκαμε ποτέ έτσι»), ακυρώνει αναμνήσεις και συναισθήματα, και σας τοποθετεί στον ρόλο του «δύσκολου». Δείτε και τη σελίδα σχέσεις και οικογένεια.
Στη δουλειά
Ένας προϊστάμενος αρνείται οδηγίες που έδωσε ή υποτιμά τη δουλειά σας σε σημείο να αμφιβάλλετε για την επάρκειά σας. Σε ελληνική μελέτη με 291 εργαζόμενους, το εργασιακό gaslighting προέβλεπε περισσότερο άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα.[6] Δείτε και τον οδηγό για το mobbing στη δουλειά.
Στις σχέσεις, το gaslighting εμφανίζεται συχνά μαζί με άλλες ελεγκτικές συμπεριφορές. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει τη βία από σύντροφο ως συμπεριφορά συντρόφου ή πρώην συντρόφου που προκαλεί σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βλάβη, και περιλαμβάνει ρητά την ψυχολογική κακοποίηση και τις ελεγκτικές συμπεριφορές.[7] Το να ονομάσουμε μια συμπεριφορά δεν σημαίνει ότι βάζουμε διάγνωση στον άνθρωπο που την κάνει. Αν αναγνωρίζετε ένα ευρύτερο μοτίβο, ίσως σας φανεί χρήσιμος ο οδηγός για τη σχέση με ναρκισσιστικό σύντροφο.
Γιατί η συναισθηματική χειραγώγηση πιάνει: η αμφιβολία για τον εαυτό
Πολλοί άνθρωποι που έζησαν gaslighting αναρωτιούνται αργότερα «πώς το πίστεψα;». Η απάντηση δεν είναι ότι ήταν αφελείς. Μια πρόσφατη θεωρητική εργασία εξηγεί ότι οι στενές σχέσεις καλύπτουν μια βασική μας ανάγκη: οι άνθρωποι που αγαπάμε μας βοηθούν να επιβεβαιώνουμε πώς βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Αυτή ακριβώς η προνομιακή θέση δίνει σε όποιον κάνει gaslighting τη «μόχλευση» που χρειάζεται για να λειτουργήσει η χειραγώγηση.[1]
Οι ίδιοι ερευνητές περιγράφουν δύο ακόμη μηχανισμούς. Πρώτον, η κοινωνική απομόνωση συχνά συμβάλλει στο gaslighting, γιατί μειώνει τις πιθανότητες να ακούσετε μια διαφορετική εκδοχή από εκείνη του ανθρώπου που σας χειραγωγεί. Δεύτερον, με κάθε επανάληψη, η εμπιστοσύνη στη δική σας αντίληψη φθείρεται και η εξάρτηση από την ερμηνεία του άλλου μεγαλώνει.[1] Γι' αυτό το gaslighting πονά περισσότερο όταν έρχεται από κάποιον κοντινό, και γι' αυτό η επανασύνδεση με φίλους και οικογένεια είναι τόσο σημαντικό βήμα. Αν αναγνωρίζετε ότι η ανάγκη για επιβεβαίωση σας κρατά δεμένους σε μια σχέση, δείτε και τον οδηγό για τη συναισθηματική εξάρτηση στις σχέσεις.
Οι επιπτώσεις του gaslighting στην ψυχική υγεία
Η ανασκόπηση των 96 δημοσιεύσεων κατέγραψε ως συνέπειες διαταραχές στην αντίληψη και στη μνήμη, συναισθηματική δυσφορία και κοινωνική απομόνωση.[2] Σε μελέτη με 251 γυναίκες στην Ιταλία, η εμπειρία gaslighting προέβλεπε χειρότερη ψυχική υγεία και χαμηλότερη ευημερία.[4] Σε 374 εφήβους με σχέση, το gaslighting συνδεόταν με περισσότερο άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα, ακόμη και όταν οι ερευνητές έλαβαν υπόψη τις άλλες μορφές βίας στη σχέση.[5] Το Office on Women's Health σημειώνει ότι η παραμονή σε μια σχέση με συναισθηματική ή λεκτική κακοποίηση μπορεί να έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία, όπως χρόνιο πόνο, κατάθλιψη ή άγχος.[3]
Στην καθημερινή ζωή, πολλοί άνθρωποι περιγράφουν:
- ότι ζητούν συνεχώς συγγνώμη, ακόμη και όταν δεν ξέρουν για ποιο πράγμα·
- ότι δυσκολεύονται να πάρουν απλές αποφάσεις χωρίς να ρωτήσουν τον άλλον·
- ότι γράφουν σημειώσεις ή κρατούν μηνύματα για να «θυμούνται σωστά»·
- ότι δικαιολογούν τη συμπεριφορά του άλλου σε φίλους και οικογένεια·
- ότι νιώθουν πως «δεν είναι πια ο εαυτός τους» και ότι η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθησή τους έχουν πέσει.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι «έχετε κάτι». Είναι κατανοητές αντιδράσεις σε ένα περιβάλλον που σας αμφισβητεί συστηματικά, και αλλάζουν όταν αλλάζει το περιβάλλον και ξαναχτίζεται η εμπιστοσύνη στον εαυτό. Αν όμως το άγχος, η αϋπνία ή η θλίψη έχουν γίνει μόνιμοι σύντροφοι, αξίζει να τα φροντίσετε κι αυτά, για παράδειγμα με τη βοήθεια της σελίδας για το άγχος και το στρες.
Τι μπορείτε να κάνετε αν αναγνωρίζετε gaslighting
Δεν υπάρχει ένας «σωστός» τρόπος να αντιδράσει κανείς, και δεν χρειάζεται να αποφασίσετε τα πάντα αμέσως. Μερικά βήματα που πολλοί άνθρωποι βρίσκουν χρήσιμα:
- Ονομάστε αυτό που συμβαίνει. Σε ποιοτική μελέτη, γυναίκες που είχαν ζήσει σεξουαλική βία από σύντροφο ζητούσαν από τους επαγγελματίες να τις βοηθήσουν να «αντισταθμίσουν το gaslighting»: να καταλάβουν και να ονομάσουν αυτό που τους συνέβη.[10] Η λέξη από μόνη της συχνά φέρνει ανακούφιση.
- Κρατήστε ένα σημείο αναφοράς. Ένα ημερολόγιο με ημερομηνίες και γεγονότα σάς βοηθά να εμπιστευτείτε ξανά τη μνήμη σας. Η ανασκόπηση καταγράφει ότι κάποιοι άνθρωποι που το έζησαν χρησιμοποίησαν τρόπους καταγραφής για να αντισταθούν στο gaslighting.[2]
- Ξαναβρείτε τις φωνές που σας στηρίζουν. Η αυτοσυμπόνια και η στήριξη από οικογένεια και σημαντικά πρόσωπα συνδέονταν με λιγότερες εμπειρίες gaslighting και με καλύτερη ψυχική υγεία.[4]
- Μην μπαίνετε σε ατέρμονες αντιπαραθέσεις. Δεν χρειάζεται να πείσετε τον άλλον για την εκδοχή σας. Μπορείτε να πείτε «το θυμάμαι διαφορετικά» και να σταματήσετε εκεί.
- Βάλτε όρια. Αποφασίστε τι δεν δέχεστε πια, πώς θα το πείτε και τι θα κάνετε αν δεν γίνει σεβαστό. Δείτε τον οδηγό πώς να βάλετε όρια στις σχέσεις.
- Φροντίστε την αυτοεκτίμησή σας. Μετά από gaslighting, η εμπιστοσύνη στον εαυτό ξαναχτίζεται σταδιακά· ιδέες θα βρείτε στο άρθρο πώς να χτίσετε την αυτοεκτίμησή σας.
Αν φοβάστε για την ασφάλειά σας
Όταν το gaslighting συνοδεύεται από απειλές, έλεγχο, απομόνωση ή βία, δεν είναι πια μόνο «δυσκολία στην επικοινωνία». Αν κινδυνεύετε, καλέστε την Αστυνομία στο 100 ή το 112. Σύμφωνα με την Ελληνική Αστυνομία, στο 100 μπορείτε να στείλετε και SMS, αν δεν μπορείτε να μιλήσετε, και η επικοινωνία γίνεται χωρίς χρέωση, όλο το 24ωρο.[9] Η γραμμή SOS 15900 της Γενικής Γραμματείας Ισότητας απευθύνεται σε γυναίκες που βιώνουν βία, λειτουργεί 24 ώρες, 365 μέρες τον χρόνο, και προσφέρει άμεση βοήθεια σε επείγοντα περιστατικά, ενημέρωση και τηλεφωνική συμβουλευτική.[8] Αν έχετε δεχτεί κακοποίηση, δεν φταίτε ποτέ εσείς.[3]
Πώς βοηθάμε όσους έχουν βιώσει gaslighting στο Art of Mind
Στο Art of Mind δουλεύουμε με ανθρώπους που ζουν ή έχουν ζήσει gaslighting, είτε βρίσκονται ακόμη στη σχέση είτε έχουν φύγει και προσπαθούν να καταλάβουν τι συνέβη. Στις ατομικές συνεδρίες ο στόχος είναι να ξαναβρείτε την εμπιστοσύνη στην αντίληψη και στην κρίση σας, να ξεχωρίσετε τη δική σας φωνή από τη φωνή που σας αμφισβητούσε, και να αποφασίσετε με καθαρό μυαλό τα επόμενα βήματα. Η πρώτη συνεδρία είναι κλινική: παίρνουμε το ιστορικό σας, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί ένα πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως η καταγραφή γεγονότων και σκέψεων και ο έλεγχος των αυτοεπικριτικών ερμηνειών που άφησε πίσω της η χειραγώγηση.
Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση
Μια βραχεία, ολιστική προσέγγιση που δουλεύει με τη σκέψη, το συναίσθημα και το σώμα. Η βαθιά χαλάρωση της κλινικής ύπνωσης, ως εργαλείο μέσα στη μέθοδο, βοηθά να ηρεμήσει ένα νευρικό σύστημα που έμαθε να είναι σε επιφυλακή και να φτάσουμε στις ρίζες της αμφιβολίας για τον εαυτό. Η μέθοδος
Συνθετική Συμβουλευτική
Εξατομικευμένη, δομημένη υποστήριξη με εφαρμόσιμα εργαλεία: πώς να βάζετε όρια, πώς να απαντάτε χωρίς να μπαίνετε σε ατέρμονες αντιπαραθέσεις, πώς να παίρνετε αποφάσεις για τη σχέση ή για το αν θα μείνετε σε αυτήν. Η μέθοδος
Online ή στην Πάτρα
Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού ή δια ζώσης στην Πάτρα, Κορίνθου 288. Μπορείτε να επιλέξετε τον χώρο και την ώρα που σας επιτρέπει να μιλήσετε ελεύθερα.
Όταν δεν υπάρχει φόβος ή βία και και οι δύο σύντροφοι θέλουν να δουλέψουν τη σχέση, μπορεί να βοηθήσουν και συνεδρίες ζευγαριού· δείτε τη θεραπεία ζευγαριών. Όταν υπάρχει φόβος, η προτεραιότητα είναι η ασφάλεια και η ατομική στήριξη. Τα αποτελέσματα διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο· επανεξετάζουμε τακτικά μαζί σας την πορεία.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει gaslighting με απλά λόγια;
Είναι μια μορφή συναισθηματικής χειραγώγησης όπου κάποιος, επανειλημμένα, σας κάνει να αμφιβάλλετε για τη μνήμη, την αντίληψη και την κρίση σας: αρνείται γεγονότα, τα διαστρεβλώνει ή σας λέει ότι «τα φαντάζεστε».[1][3]
Από πού προέρχεται η λέξη gaslighting;
Από το θεατρικό έργο Gas Light του Patrick Hamilton (1938), που έγινε ταινία το 1944. Εκεί ένας σύζυγος χειραγωγεί τη γυναίκα του ώστε να αμφισβητεί τα λογικά της.[2]
Πώς ξεχωρίζω το gaslighting από μια απλή διαφωνία;
Στη διαφωνία και οι δύο μπορούν να δεχτούν ότι ίσως θυμούνται λάθος, και τα συναισθήματα και των δύο μετρούν. Στο gaslighting η αμφισβήτηση πηγαίνει πάντα προς τη μία πλευρά, επαναλαμβάνεται και σας αφήνει όλο και πιο αβέβαιους για τον εαυτό σας.
Μπορεί το gaslighting να επηρεάσει την ψυχική μου υγεία;
Ναι. Η έρευνα το συνδέει με χειρότερη ψυχική υγεία και ευημερία, καθώς και με περισσότερο άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα.[4][5] Η στήριξη από σημαντικά πρόσωπα και η αυτοσυμπόνια λειτουργούν προστατευτικά.[4]
Βοηθά η ψυχοθεραπεία μετά από gaslighting;
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν χώρο όπου η εμπειρία σας ακούγεται και παίρνεται στα σοβαρά, ώστε να ξαναχτίσετε την εμπιστοσύνη στον εαυτό σας, να βάλετε όρια και να πάρετε αποφάσεις. Στο Art of Mind δουλεύουμε με Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση και Συνθετική Συμβουλευτική, online ή στην Πάτρα.
Πώς κλείνω μια πρώτη συνεδρία;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγετε διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνετε online. Η πρώτη συνεδρία κοστίζει 45 € για 45 λεπτά· δείτε όλες τις τιμές.
Χρειάζεστε άμεση βοήθεια;
Αν εσείς ή κάποιος δικός σας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης) ή την Αστυνομία στο 100 (και με SMS). Για ιατρική βοήθεια: ΕΚΑΒ 166. Για γυναίκες που βιώνουν βία: SOS 15900, 24 ώρες, 365 μέρες. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Ξαναβρείτε την εμπιστοσύνη στον εαυτό σας
Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας. 45 λεπτά, online ή στην Πάτρα.
Κλείστε την πρώτη συνεδρίαΠηγές
- Klein W, Wood S, Bartz JA. A Theoretical Framework for Studying the Phenomenon of Gaslighting. Personality and Social Psychology Review, 2026;30(2):195-215. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Adair J. Defining Gaslighting in Gender-Based Violence: A Mixed-Methods Systematic Review. Trauma, Violence, & Abuse, 2026;27(4):1409-1424. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Office on Women's Health (U.S. Department of Health and Human Services). Emotional and verbal abuse. womenshealth.gov
- Ciabatti M, Nerini A, Matera C. Gaslighting Experience, Psychological Health, and Well-being: The Role of Self-Compassion and Social Support. Journal of Interpersonal Violence, 2025;40(23-24):5751-5773. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Thulin EJ, Heinze JE. Gaslighting in Teen Dating Violence: Links to Anxiety and Depression. Journal of Interpersonal Violence, 2026;41(9-10):2737-2756. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Moisoglou I, Katsiroumpa A, Konstantakopoulou O, Mangoulia P, Tsiachri M, Koinis A, Kyriakatis GM, Galanis P. Workplace Gaslighting: Implications for Employees' Mental Health and Work Life in Greece. Healthcare (Basel), 2025;13(24):3255. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- World Health Organization. Violence against women. Fact sheet, 2026. who.int
- Γενική Γραμματεία Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Τηλεφωνική Γραμμή SOS 15900. isotita.gr
- Ελληνική Αστυνομία. Ενδοοικογενειακή βία: Υπηρεσίες Ελληνικής Αστυνομίας και συναρμόδιοι φορείς. astynomia.gr
- Peeren S, McLindon E, Tarzia L. "Counteract the gaslighting": a thematic analysis of open-ended responses about what women survivors of intimate partner sexual violence need from service providers. BMC Women's Health, 2024;24(1):110. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
