Η σχέση πάει καλά, και ακριβώς τότε κάτι μέσα σας θέλει να φύγει. Ή το αντίθετο: ένα μήνυμα που αργεί να απαντηθεί αρκεί για να φανταστείτε ότι ο άλλος χάνει το ενδιαφέρον του, και η αγωνία δεν σας αφήνει να κοιμηθείτε. Ο φόβος δέσμευσης και ο φόβος απόρριψης μοιάζουν αντίθετοι, αλλά συχνά πηγάζουν από το ίδιο σημείο: από το πώς έχουμε μάθει να νιώθουμε κοντά σε κάποιον, και πόσο ασφαλές μάς φαίνεται αυτό.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε με απλά λόγια τη θεωρία της προσκόλλησης και τους τύπους προσκόλλησης στους ενήλικες, πώς φαίνονται ο φόβος δέσμευσης και ο φόβος απόρριψης στην καθημερινότητα μιας σχέσης, τι είναι ο κύκλος «κυνηγώ και απομακρύνομαι» στο ζευγάρι, ποια βήματα βοηθούν και πώς δουλεύουμε με αυτά τα μοτίβα στο Art of Mind.
Βασικά Σημεία
- Η θεωρία της προσκόλλησης εξηγεί πώς οι πρώτες μας σχέσεις διαμορφώνουν το πώς περιμένουμε να μας φερθούν οι άλλοι και πώς βλέπουμε τον εαυτό μας στις σχέσεις.
- Οι τύποι προσκόλλησης είναι μοτίβα, όχι διαγνώσεις· η έρευνα δείχνει ότι περιγράφονται καλύτερα ως διαβαθμίσεις άγχους και αποφυγής παρά ως «κουτάκια».
- Ο φόβος απόρριψης συνδέεται συχνά με το άγχος στην προσκόλληση· ο φόβος δέσμευσης συχνά με την αποφυγή της εγγύτητας.
- Στο ζευγάρι, ο ένας που «κυνηγά» και ο άλλος που «απομακρύνεται» μπορεί να τροφοδοτούν ο ένας τον άλλον σε έναν κύκλο.
- Τα μοτίβα προσκόλλησης μπορούν να αλλάξουν, μέσα από νέες εμπειρίες σχέσης και μέσα από την ψυχοθεραπεία.
Τι είναι η θεωρία της προσκόλλησης
Η θεωρία της προσκόλλησης ξεκίνησε για να εξηγήσει τον δεσμό ανάμεσα στο βρέφος και σε όσους το φροντίζουν. Το 1987, οι ερευνητές Hazan και Shaver πρότειναν ότι και η ερωτική αγάπη των ενηλίκων μπορεί να ειδωθεί ως διαδικασία προσκόλλησης: ένας δεσμός ανάμεσα σε συντρόφους που μοιάζει με τον δεσμό που σχηματίζεται νωρίτερα στη ζωή ανάμεσα στο παιδί και στους γονείς του. Στις μελέτες τους, οι ενήλικες με διαφορετικούς τύπους προσκόλλησης βίωναν την ερωτική σχέση με διαφορετικούς, προβλέψιμους τρόπους, και ο τύπος τους συνδεόταν με τις «εσωτερικές εικόνες» που είχαν για τον εαυτό τους και για τις σχέσεις, οι οποίες διαμορφώνονται εν μέρει από τις παιδικές σχέσεις με τους γονείς.[1]
Με απλά λόγια: από νωρίς μαθαίνουμε αν, όταν χρειαζόμαστε κάποιον, εκείνος θα είναι διαθέσιμος. Αυτή η «μάθηση» δεν είναι καταδίκη· είναι ένα σημείο εκκίνησης. Μια ανασκόπηση των Mikulincer και Shaver εξηγεί ότι οι διαφορές στο πόσο διαθέσιμοι και ανταποκρινόμενοι ήταν οι άνθρωποι που μας φρόντισαν οδηγούν σε σχετικά σταθερούς προσανατολισμούς προσκόλλησης, οι οποίοι επηρεάζουν το πώς βιώνουμε και ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας, ιδιαίτερα όταν νιώθουμε απειλή.[6]
Οι τύποι προσκόλλησης με απλά λόγια
Το 1991 οι Bartholomew και Horowitz πρότειναν ένα μοντέλο τεσσάρων τύπων προσκόλλησης στους ενήλικες, που ορίζονται από τον συνδυασμό δύο πραγμάτων: της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας (θετική ή αρνητική) και της εικόνας που έχουμε για τους άλλους (θετική ή αρνητική).[2] Σήμερα οι ίδιοι τύποι περιγράφονται συχνά και με δύο διαστάσεις: το άγχος στην προσκόλληση (φόβος απόρριψης και εγκατάλειψης) και την αποφυγή (δυσφορία με την εγγύτητα και την εξάρτηση).[3]
| Τύπος | Εικόνα για εαυτό και άλλους | Άγχος / αποφυγή | Πώς μπορεί να φαίνεται σε μια σχέση |
|---|---|---|---|
| Ασφαλής | Θετική για τον εαυτό και για τους άλλους[3] | Χαμηλό άγχος, χαμηλή αποφυγή[3] | Άνεση με την εγγύτητα και με την αυτονομία· οι διαφωνίες δεν μοιάζουν με απειλή για τη σχέση |
| Αγχώδης (ή «απασχολημένος») | Αρνητική για τον εαυτό, θετική για τους άλλους[3] | Υψηλό άγχος, χαμηλή αποφυγή[3] | Έντονη ανάγκη για επιβεβαίωση, φόβος απόρριψης, εύκολη ανησυχία όταν ο άλλος απομακρύνεται |
| Αποφευκτικός (ή «απορριπτικός») | Θετική για τον εαυτό, αρνητική για τους άλλους[3] | Χαμηλό άγχος, υψηλή αποφυγή[3] | Έμφαση στην ανεξαρτησία, δυσκολία με τη συναισθηματική εγγύτητα, φόβος δέσμευσης |
| Φοβικός-αποφευκτικός | Αρνητική για τον εαυτό και για τους άλλους[3] | Υψηλό άγχος, υψηλή αποφυγή[3] | Επιθυμία για εγγύτητα μαζί με φόβο για αυτήν· «έλα κοντά, φύγε μακριά» |
Η τελευταία στήλη περιγράφει συνηθισμένα μοτίβα, όχι κανόνες. Στη μελέτη τους, οι Bartholomew και Horowitz βρήκαν ότι κάθε τύπος συνδεόταν με διαφορετικό προφίλ δυσκολιών στις διαπροσωπικές σχέσεις.[2]
Μοτίβα, όχι διαγνώσεις: μπορεί να αλλάξει ο τύπος προσκόλλησης;
Στο διαδίκτυο οι τύποι προσκόλλησης παρουσιάζονται συχνά σαν ταμπέλες: «είμαι αποφευκτικός», «αυτός είναι αγχώδης». Η έρευνα όμως δείχνει κάτι πιο ευέλικτο. Σε δύο δείγματα, οι Fraley και οι συνεργάτες του βρήκαν ότι οι διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους ταιριάζουν καλύτερα σε ένα μοντέλο διαβαθμίσεων παρά σε ξεχωριστές κατηγορίες· αυτό ίσχυε και για τη γενική προσκόλληση και για την προσκόλληση σε συγκεκριμένες σχέσεις, με γονείς ή φίλους.[4] Δηλαδή ο καθένας μας έχει λίγο ή πολύ άγχος και λίγη ή πολλή αποφυγή, και αυτά μπορεί να διαφέρουν από σχέση σε σχέση.
Είναι επίσης σταθεροί οι τύποι; Εν μέρει. Σε μελέτη όπου ενήλικες αξιολογούνταν κάθε μέρα για έναν μήνα ή κάθε εβδομάδα για έναν χρόνο, τα δεδομένα ταίριαζαν σε ένα μοντέλο με έναν σταθερό πυρήνα, γύρω από τον οποίο υπάρχουν προσωρινές διακυμάνσεις.[5] Και η αλλαγή είναι δυνατή: σε μελέτη με 32 ζευγάρια σε θεραπεία ζεύγους εστιασμένη στο συναίσθημα, η αποφυγή στη σχέση μειώθηκε σημαντικά, η συμπεριφορά προσκόλλησης κινήθηκε προς μεγαλύτερη ασφάλεια, και η μείωση του άγχους και της αποφυγής από συνεδρία σε συνεδρία συνδεόταν με αύξηση της ικανοποίησης από τη σχέση.[8]
Το μήνυμα: ο τύπος προσκόλλησης δεν είναι προσωπικότητα «για πάντα». Είναι ένας τρόπος που μάθατε για να προστατεύεστε, και μπορείτε να μάθετε και άλλους.
Πώς φαίνονται ο φόβος δέσμευσης και ο φόβος απόρριψης
Φόβος δέσμευσης
Ο φόβος δέσμευσης δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν θέλει αγάπη. Συχνά σημαίνει ότι η εγγύτητα, όταν γίνεται πραγματική, μοιάζει με απώλεια ελευθερίας ή με κίνδυνο. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι:
- χάνουν το ενδιαφέρον τους μόλις η σχέση «σοβαρέψει»·
- βρίσκουν ξαφνικά πολλά ελαττώματα στον σύντροφο, ιδιαίτερα σε στιγμές εγγύτητας·
- αποφεύγουν τα σχέδια για το μέλλον ή τις κουβέντες για το «τι είμαστε»·
- απομακρύνονται ή εξαφανίζονται όταν ο άλλος ζητά περισσότερη σύνδεση· δείτε και τον οδηγό για το ghosting.
Σύμφωνα με τους Mikulincer και Shaver, η αποφυγή στην προσκόλληση συνδέεται με συγκεκριμένους τρόπους ρύθμισης της δυσφορίας,[6] που στην καθημερινότητα συχνά σημαίνει να κρατά κανείς απόσταση από όσα νιώθει και από όσους θα μπορούσαν να τον πληγώσουν. Μερικές φορές πίσω από τον φόβο δέσμευσης κρύβεται και ο φόβος να κάνουμε λάθος επιλογή· δείτε τον οδηγό για τον φόβο του λάθος συντρόφου.
Φόβος απόρριψης
Ο φόβος απόρριψης κινείται από την άλλη πλευρά: όχι «θα χάσω τον εαυτό μου αν έρθω κοντά», αλλά «θα με αφήσουν αν δεν προσπαθήσω αρκετά». Οι Downey και Feldman περιγράφουν την «ευαισθησία στην απόρριψη» ως την τάση να περιμένει κανείς με άγχος την απόρριψη, να τη βλέπει εύκολα και να αντιδρά έντονα σε αυτήν. Στις μελέτες τους, οι άνθρωποι με υψηλή ευαισθησία στην απόρριψη έβλεπαν πιο εύκολα σκόπιμη απόρριψη σε αμφίσημες ή αδιάφορες συμπεριφορές του νέου τους συντρόφου, και τόσο οι ίδιοι όσο και οι σύντροφοί τους ήταν λιγότερο ικανοποιημένοι από τη σχέση.[7]
Στην πράξη αυτό μπορεί να φαίνεται ως συνεχής έλεγχος του κινητού, ανάγκη για επιβεβαίωση, δυσκολία να πείτε «όχι» για να μη δυσαρεστήσετε, ζήλια ή ένα μόνιμο «τι έκανα λάθος;». Αν αναγνωρίζετε κάτι από αυτά, ίσως σας βοηθήσουν και οι οδηγοί για την εξάρτηση στις σχέσεις και για τη ζήλια στη σχέση. Συχνά στη ρίζα βρίσκεται μια εύθραυστη αυτοεκτίμηση· δείτε τη σελίδα για την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση.
Ο κύκλος αγχώδους και αποφευκτικού στο ζευγάρι
Ένα από τα πιο συχνά μοτίβα που περιγράφουν τα ζευγάρια είναι ο κύκλος «κυνηγώ και απομακρύνομαι». Ο ένας σύντροφος, με περισσότερο άγχος στην προσκόλληση, νιώθει την απόσταση και ζητά περισσότερη επαφή: μηνύματα, κουβέντες, επιβεβαίωση. Ο άλλος, με περισσότερη αποφυγή, νιώθει την πίεση και αποσύρεται για να ηρεμήσει. Η απόσυρση ανεβάζει το άγχος του πρώτου, που πιέζει περισσότερο· η πίεση ενισχύει την ανάγκη του δεύτερου να φύγει.
Αυτός που «κυνηγά»
Πίσω από τις διαμαρτυρίες ή την επιμονή συχνά υπάρχει ένα ερώτημα: «Είσαι εδώ για μένα; Μετράω για σένα;» Η κριτική είναι συχνά ένας τρόπος να ζητήσει σύνδεση, όχι να επιτεθεί.
Αυτός που «απομακρύνεται»
Πίσω από τη σιωπή συχνά δεν υπάρχει αδιαφορία, αλλά υπερφόρτωση: «Δεν ξέρω πώς να σε κάνω ευτυχισμένη, οπότε κάνω πίσω για να μη χειροτερέψει.»
Κανείς από τους δύο δεν είναι «ο κακός». Και οι δύο προσπαθούν, με τον τρόπο που έμαθαν, να προστατέψουν τον εαυτό τους και τη σχέση. Όταν το ζευγάρι αρχίσει να βλέπει τον κύκλο ως τον κοινό «αντίπαλο», αντί να βλέπει ο ένας τον άλλον ως πρόβλημα, ανοίγει χώρος για αλλαγή. Περισσότερα για την επικοινωνία θα βρείτε στον οδηγό για την επικοινωνία στο ζευγάρι.
Πρακτικά βήματα για τον φόβο δέσμευσης και απόρριψης
- Παρατηρήστε το μοτίβο σας: σε ποιες στιγμές θέλετε να φύγετε ή να «κολλήσετε»; Τι έγινε λίγο πριν; Η καταγραφή μερικών τέτοιων στιγμών δείχνει συχνά επαναλήψεις.
- Ονομάστε τον φόβο, όχι μόνο τη συμπεριφορά: «Φοβάμαι ότι θα με αφήσεις» ή «φοβάμαι ότι θα χαθώ μέσα στη σχέση» είναι πιο κοντά στην αλήθεια από το «δεν μου στέλνεις ποτέ» ή το «με πνίγεις».
- Ελέγξτε την ερμηνεία πριν αντιδράσετε: ένα μήνυμα που αργεί δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη. Ρωτήστε τον εαυτό σας: ποιες άλλες εξηγήσεις υπάρχουν;
- Μικρά βήματα εγγύτητας ή αυτονομίας: αν τείνετε να απομακρύνεστε, δοκιμάστε να μείνετε λίγο περισσότερο σε μια δύσκολη κουβέντα. Αν τείνετε να πιέζετε, δοκιμάστε να αντέξετε λίγο περισσότερο την αναμονή.
- Βάλτε υγιή όρια: τα όρια δεν είναι απόσταση· είναι ο τρόπος να μένετε κοντά χωρίς να χάνεστε. Δείτε τον οδηγό πώς να βάλετε όρια στις σχέσεις.
- Φροντίστε τον εαυτό σας έξω από τη σχέση: φίλοι, ενδιαφέροντα, ρουτίνες. Όσο λιγότερο «κρέμεται» η αξία σας από μία σχέση, τόσο λιγότερο τρομακτική γίνεται η εγγύτητα ή η απόσταση.
Πώς βοηθάμε με τον φόβο δέσμευσης και απόρριψης στο Art of Mind
Στο Art of Mind δουλεύουμε με τον φόβο δέσμευσης και τον φόβο απόρριψης σε ατομικές συνεδρίες: κατανοούμε από πού ξεκίνησαν τα μοτίβα σας, τι προστατεύουν, και πώς μπορείτε σταδιακά να νιώσετε πιο ασφαλείς στην εγγύτητα. Όταν και οι δύο σύντροφοι το επιθυμούν, οι συνεδρίες ζεύγους βοηθούν να δείτε μαζί τον κύκλο «κυνηγώ και απομακρύνομαι» και να βρείτε νέους τρόπους σύνδεσης. Η συνεδρία ζεύγους κοστίζει 45 € και για τους δύο μαζί.
Η πρώτη συνεδρία είναι κλινική: παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί ένα πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως ο έλεγχος των αυτόματων ερμηνειών απόρριψης και τα σταδιακά βήματα προς όσα αποφεύγετε στη σχέση.
Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση
Μια βραχεία, ολιστική προσέγγιση που δουλεύει με τη σκέψη, το συναίσθημα, το σώμα και τις σχέσεις. Η βαθιά χαλάρωση της κλινικής ύπνωσης, ως εργαλείο μέσα στη μέθοδο, βοηθά να φτάσουμε στις ρίζες των μοτίβων προσκόλλησης, όχι μόνο στα συμπτώματα. Η μέθοδος
Συνθετική Συμβουλευτική
Εξατομικευμένη, δομημένη υποστήριξη με εφαρμόσιμα εργαλεία για τις σχέσεις: πώς εκφράζετε μια ανάγκη, πώς ηρεμείτε πριν αντιδράσετε, πώς βάζετε όρια χωρίς να απομακρύνεστε. Η μέθοδος
Online ή στην Πάτρα
Ατομικές συνεδρίες και συνεδρίες ζεύγους, online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού, ή δια ζώσης στην Πάτρα, Κορίνθου 288.
Τα αποτελέσματα διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο· επανεξετάζουμε τακτικά μαζί σας την πορεία.
Συχνές ερωτήσεις
Ποιοι είναι οι τύποι προσκόλλησης;
Στο μοντέλο των τεσσάρων τύπων: ασφαλής, αγχώδης, αποφευκτικός και φοβικός-αποφευκτικός, που ορίζονται από την εικόνα για τον εαυτό και για τους άλλους.[2][3] Η έρευνα δείχνει ότι περιγράφονται καλύτερα ως διαβαθμίσεις άγχους και αποφυγής.[4]
Ο φόβος δέσμευσης σημαίνει ότι δεν θέλω σχέση;
Όχι απαραίτητα. Συχνά σημαίνει ότι η εγγύτητα μοιάζει με κίνδυνο ή με απώλεια ελευθερίας. Πολλοί άνθρωποι με φόβο δέσμευσης θέλουν πολύ μια σχέση, αλλά δυσκολεύονται να μείνουν σε αυτήν όταν γίνεται σοβαρή.
Μπορεί να αλλάξει ο τύπος προσκόλλησης;
Ναι. Η προσκόλληση έχει έναν σχετικά σταθερό πυρήνα, αλλά και διακυμάνσεις.[5] Σε έρευνα με ζευγάρια σε θεραπεία, η αποφυγή μειώθηκε και η συμπεριφορά προσκόλλησης κινήθηκε προς μεγαλύτερη ασφάλεια.[8]
Γιατί φοβάμαι τόσο πολύ την απόρριψη;
Ο φόβος απόρριψης συνδέεται συχνά με το άγχος στην προσκόλληση και με την ευαισθησία στην απόρριψη: την τάση να την περιμένουμε, να τη βλέπουμε εύκολα και να αντιδρούμε έντονα.[7] Δουλεύεται, μέσα από την κατανόηση της ρίζας του και νέες εμπειρίες.
Χρειάζεται να έρθουμε και οι δύο;
Όχι. Μπορείτε να ξεκινήσετε με ατομικές συνεδρίες. Αν και οι δύο το θέλετε, οι συνεδρίες ζεύγους κοστίζουν 45 € και για τους δύο μαζί.
Πώς κλείνω μια πρώτη συνεδρία;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγετε διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνετε online. Η πρώτη συνεδρία κοστίζει 45 € για 45 λεπτά· δείτε όλες τις τιμές.
Χρειάζεστε άμεση βοήθεια;
Αν βρίσκεστε σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης). Για ιατρική βοήθεια: ΕΚΑΒ 166. Αν ένας χωρισμός ή μια απόρριψη σας φέρνει σκέψεις αυτοκτονίας: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Πιο κοντά, με λιγότερο φόβο, βήμα βήμα
Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας. 45 λεπτά, ατομικά ή ως ζευγάρι, online ή στην Πάτρα.
Κλείστε την πρώτη συνεδρίαΠηγές
- Hazan C, Shaver P. Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 1987;52(3):511-524. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Bartholomew K, Horowitz LM. Attachment styles among young adults: a test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 1991;61(2):226-244. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Wongpakaran N, DeMaranville J, Wongpakaran T. Validation of the Relationships Questionnaire (RQ) against the Experience of Close Relationship-Revised Questionnaire in a Clinical Psychiatric Sample. Healthcare (Basel), 2021;9(9):1174. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Fraley RC, Hudson NW, Heffernan ME, Segal N. Are adult attachment styles categorical or dimensional? A taxometric analysis of general and relationship-specific attachment orientations. Journal of Personality and Social Psychology, 2015;109(2):354-368. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Fraley RC, Vicary AM, Brumbaugh CC, Roisman GI. Patterns of stability in adult attachment: an empirical test of two models of continuity and change. Journal of Personality and Social Psychology, 2011;101(5):974-992. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Mikulincer M, Shaver PR. Attachment orientations and emotion regulation. Current Opinion in Psychology, 2019;25:6-10. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Downey G, Feldman SI. Implications of rejection sensitivity for intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 1996;70(6):1327-1343. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Burgess Moser M, Johnson SM, Dalgleish TL, Lafontaine MF, Wiebe SA, Tasca GA. Changes in Relationship-Specific Attachment in Emotionally Focused Couple Therapy. Journal of Marital and Family Therapy, 2016;42(2):231-245. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
