Ξυπνάτε και το μυαλό έχει ήδη τρέξει στις υποχρεώσεις της ημέρας. Τρώτε χωρίς να καταλάβετε τη γεύση, οδηγείτε σκεπτόμενοι τη συζήτηση που θα κάνετε, ξαπλώνετε και η λίστα με τα «κι αν» ανοίγει ξανά. Το άγχος ζει σχεδόν πάντα στο μέλλον, και γι' αυτό τόσοι άνθρωποι στρέφονται στο mindfulness και στον διαλογισμό, με την ελπίδα να «ησυχάσει» λίγο το μυαλό.
Το mindfulness, ή ενσυνειδητότητα, έχει γίνει πολύ δημοφιλές, και μαζί του έχουν πολλαπλασιαστεί και οι υπερβολές. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι είναι στην πράξη, πώς μπορεί να βοηθήσει στο άγχος, τι είναι οι γνωστές δομημένες προσεγγίσεις MBSR και MBCT, τι δείχνει η έρευνα, μαζί με τα όριά της, ποιες απλές ασκήσεις μπορείτε να δοκιμάσετε από σήμερα και πότε ο διαλογισμός μόνος του δεν αρκεί.
Βασικά Σημεία
- Mindfulness σημαίνει να δίνετε προσοχή στο παρόν, στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στο σώμα σας, χωρίς να τα κρίνετε.
- Η έρευνα δείχνει ότι οι προσεγγίσεις που βασίζονται στο mindfulness μπορούν να μειώσουν το άγχος, συνήθως με μέτριο αποτέλεσμα.
- Δεν είναι μαγική λύση: η επίδραση διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και ορισμένοι έχουν δυσάρεστες εμπειρίες κατά την πρακτική.
- Λίγα λεπτά καθημερινά, με απλές ασκήσεις όπως η αναπνοή, η σάρωση σώματος και το 5-4-3-2-1, είναι ένα καλό ξεκίνημα.
- Όταν το άγχος επιμένει ή περιορίζει τη ζωή σας, η ψυχοθεραπεία δουλεύει και με τις ρίζες του, όχι μόνο με τη στιγμή.
Τι είναι το mindfulness (ενσυνειδητότητα)
Το NHS περιγράφει το mindfulness ως το να δίνουμε περισσότερη προσοχή στην παρούσα στιγμή: στις σκέψεις και στα συναισθήματά μας και στον κόσμο γύρω μας.[1] Το NCCIH, φορέας των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ, προσθέτει ένα κρίσιμο στοιχείο: η προσοχή στο παρόν γίνεται χωρίς να κρίνουμε αυτό που παρατηρούμε.[2] Δεν σημαίνει να «αδειάσει» το μυαλό, ούτε να νιώθετε συνεχώς ήρεμοι. Σημαίνει να παρατηρείτε τι συμβαίνει μέσα σας, χωρίς να παρασύρεστε αμέσως από αυτό.
Mindfulness και διαλογισμός: ποια είναι η διαφορά
Ο διαλογισμός είναι μια ευρύτερη οικογένεια πρακτικών που εστιάζουν στη σύνδεση νου και σώματος.[2] Ο διαλογισμός ενσυνειδητότητας είναι μία από αυτές. Το mindfulness όμως δεν περιορίζεται σε μια συνεδρία με κλειστά μάτια: μπορεί να εφαρμοστεί ενώ πλένετε τα πιάτα, περπατάτε ή πίνετε τον καφέ σας. Το NHS προτείνει ακριβώς αυτό, να προσέχετε τις αισθήσεις στις καθημερινές δραστηριότητες.[1]
Πώς βοηθά το mindfulness στο άγχος
Το άγχος τροφοδοτείται από σκέψεις για το μέλλον («κι αν πάει στραβά;») και από την προσπάθεια να ελέγξουμε όσα δεν ελέγχονται. Το mindfulness δεν σβήνει αυτές τις σκέψεις. Αλλάζει τη σχέση σας μαζί τους. Όταν μαθαίνετε να βλέπετε μια σκέψη ως «μια σκέψη που περνά» και όχι ως γεγονός, αποκτάτε μια μικρή απόσταση. Το NHS σημειώνει ότι η πρακτική βοηθά να αντιμετωπίζουμε τα ζητήματα πιο παραγωγικά, γιατί δημιουργεί απόσταση από τα μη βοηθητικά μοτίβα σκέψης.[1]
Στην πράξη, αυτό σημαίνει τρία πράγματα. Πρώτον, παρατηρείτε νωρίτερα τα σημάδια του άγχους στο σώμα, πριν φουντώσουν. Δεύτερον, σπάτε τον αυτόματο κύκλο ανησυχίας, που περιγράφουμε αναλυτικά στον οδηγό για την υπερανάλυση σκέψεων. Τρίτον, μαθαίνετε να αντέχετε μια δυσάρεστη αίσθηση χωρίς να την πολεμάτε, κάτι που συχνά μειώνει την έντασή της. Αν σας ενδιαφέρει η γνωσιακή πλευρά, δηλαδή πώς αλλάζει ο τρόπος σκέψης, δείτε και τον οδηγό για την αλλαγή σκέψης.
MBSR και MBCT: οι δύο γνωστές δομημένες προσεγγίσεις
Οι περισσότερες μελέτες για το mindfulness δεν εξετάζουν μια εφαρμογή στο κινητό, αλλά δομημένα προγράμματα. Τα δύο πιο γνωστά είναι το MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction, μείωση του στρες μέσω ενσυνειδητότητας) και το MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy, γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα). Στη μεγάλη δοκιμή για τις αγχώδεις διαταραχές που περιγράφουμε παρακάτω, το MBSR δόθηκε ως εβδομαδιαίο πρόγραμμα 8 εβδομάδων.[6] Το MBCT έχει μελετηθεί κυρίως για την πρόληψη της υποτροπής σε ανθρώπους με επαναλαμβανόμενη κατάθλιψη.[7]
| Προσέγγιση | Τι είναι | Για τι έχει μελετηθεί κυρίως |
|---|---|---|
| MBSR | Δομημένο ομαδικό πρόγραμμα με διαλογισμό, σάρωση σώματος και ήπια κίνηση | Στρες και άγχος, συμπεριλαμβανομένων των αγχωδών διαταραχών |
| MBCT | Συνδυασμός ενσυνειδητότητας με στοιχεία γνωσιακής θεραπείας | Πρόληψη υποτροπής στην επαναλαμβανόμενη κατάθλιψη |
| Καθημερινή πρακτική | Σύντομες ασκήσεις προσοχής στο παρόν, μόνοι σας ή με καθοδήγηση | Αυτοφροντίδα και ευεξία· η έρευνα αφορά κυρίως τα δομημένα προγράμματα |
| Ψυχοθεραπεία που αξιοποιεί στοιχεία ενσυνειδητότητας | Ασκήσεις προσοχής και χαλάρωσης μέσα σε ένα εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο | Προσαρμόζεται στις ανάγκες του ατόμου και στο τι πυροδοτεί το άγχος του |
Το MBCT έχει δείξει και καλά αποτελέσματα στην κατάθλιψη: σε ανάλυση ατομικών δεδομένων από 9 δοκιμές με 1.258 ασθενείς, όσοι έκαναν MBCT είχαν μικρότερο κίνδυνο υποτροπής μέσα σε 60 εβδομάδες σε σχέση με όσους δεν έκαναν.[7]
Τι δείχνει η έρευνα για το mindfulness και το άγχος
Η έρευνα είναι πλέον εκτεταμένη, και η εικόνα της είναι ενθαρρυντική αλλά μετρημένη:
- Μια μετα-ανάλυση 39 μελετών με 1.140 συμμετέχοντες βρήκε ότι η θεραπεία βασισμένη στο mindfulness ήταν μέτρια αποτελεσματική στη βελτίωση του άγχους, με μεγαλύτερο αποτέλεσμα σε ανθρώπους με αγχώδεις και συναισθηματικές διαταραχές, που διατηρήθηκε στην παρακολούθηση.[3]
- Μια ευρύτερη μετα-ανάλυση 209 μελετών με 12.145 συμμετέχοντες βρήκε μέτρια αποτελέσματα, ιδιαίτερα για το άγχος, την κατάθλιψη και το στρες, και καμία διαφορά από την κλασική γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία στις λίγες άμεσες συγκρίσεις.[4]
- Μια συστηματική ανασκόπηση 47 τυχαιοποιημένων δοκιμών με 3.515 συμμετέχοντες, που σύγκρινε τα προγράμματα με ενεργές ομάδες ελέγχου, βρήκε μέτριας ποιότητας ενδείξεις για μικρή έως μέτρια μείωση του άγχους, αλλά καμία ένδειξη ότι ο διαλογισμός είναι καλύτερος από άλλες ενεργές θεραπείες.[5]
- Σε τυχαιοποιημένη δοκιμή με 276 ενήλικες με διαγνωσμένη αγχώδη διαταραχή, το 8εβδομαδιαίο MBSR βρέθηκε όχι κατώτερο από ένα συνηθισμένο αντικαταθλιπτικό φάρμακο ως προς τη μείωση του άγχους.[6]
Τα όρια της έρευνας
Τρία πράγματα αξίζει να κρατήσετε. Πρώτον, τα αποτελέσματα είναι κατά μέσο όρο μέτρια, όχι θεαματικά, και διαφέρουν πολύ από άνθρωπο σε άνθρωπο. Δεύτερον, όταν οι μελέτες συγκρίνουν το mindfulness με άλλες ενεργές παρεμβάσεις και όχι με «καμία παρέμβαση», η διαφορά μικραίνει ή χάνεται.[5] Τρίτον, οι περισσότερες μελέτες αφορούν δομημένα προγράμματα με καθοδήγηση, όχι λίγα λεπτά με μια εφαρμογή. Η δοκιμή με το φάρμακο δεν σημαίνει ότι μπορείτε να διακόψετε μια αγωγή: κάθε αλλαγή στα φάρμακα είναι απόφαση του γιατρού σας.
Δεν ταιριάζει σε όλους: δυσάρεστες εμπειρίες στον διαλογισμό
Ο διαλογισμός συχνά παρουσιάζεται ως εντελώς αθώος, αλλά η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Μια συστηματική ανασκόπηση 83 μελετών με 6.703 συμμετέχοντες βρήκε ότι συνολικά περίπου 8,3% ανέφεραν κάποια δυσάρεστη εμπειρία κατά ή μετά την πρακτική, με τις πιο συχνές να είναι το άγχος και η κατάθλιψη· οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτό μπορεί να συμβεί και σε ανθρώπους χωρίς προηγούμενο ιστορικό.[8] Το NCCIH αναφέρει ότι, συνολικά, ο κίνδυνος είναι χαμηλός, και ότι στις μελέτες του MBSR η πρακτική δεν βρέθηκε πιο επιβλαβής από την απουσία παρέμβασης.[2] Και το NHS σημειώνει ότι το mindfulness δεν είναι κατάλληλο για όλους.[1]
Στην πράξη αυτό σημαίνει να ακούτε τον εαυτό σας. Για κάποιους ανθρώπους, η στροφή της προσοχής προς τα μέσα, ειδικά με κλειστά μάτια και για πολλή ώρα, φέρνει περισσότερη ένταση αντί για ηρεμία, ή μια αίσθηση απόστασης από τον εαυτό, όπως περιγράφουμε στον οδηγό για την αποπροσωποποίηση. Τότε βοηθά να κρατάτε τα μάτια ανοιχτά, να εστιάζετε σε εξωτερικά ερεθίσματα, να κάνετε πιο σύντομες ασκήσεις ή να τις συνδυάζετε με κίνηση. Αν η πρακτική σας αναστατώνει σταθερά, σταματήστε και μιλήστε με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Το NCCIH τονίζει επίσης ότι ο διαλογισμός δεν πρέπει να αντικαθιστά την ιατρική φροντίδα ούτε να γίνεται λόγος να αναβάλλετε μια επίσκεψη στον γιατρό.[2]
Απλές ασκήσεις mindfulness για το άγχος
Δεν χρειάζεστε ειδικό εξοπλισμό ούτε μία ώρα την ημέρα. Ξεκινήστε με λίγα λεπτά και δείτε τι σας ταιριάζει:
Ενσυνείδητη αναπνοή
Καθίστε άνετα και παρατηρήστε την αναπνοή σας χωρίς να την αλλάξετε: τον αέρα που μπαίνει, την κοιλιά που φουσκώνει. Όταν το μυαλό φύγει, και θα φύγει, φέρτε το ήπια πίσω. Περισσότερες ασκήσεις θα βρείτε στις ασκήσεις αναπνοής για το άγχος.
Σάρωση σώματος
Ξαπλωμένοι ή καθιστοί, περάστε την προσοχή σας αργά από τα δάχτυλα των ποδιών μέχρι το κεφάλι, παρατηρώντας ένταση, ζέστη ή μούδιασμα, χωρίς να προσπαθείτε να αλλάξετε τίποτα. Πολλοί τη χρησιμοποιούν πριν τον ύπνο· δείτε και τον οδηγό για την αϋπνία και το άγχος.
Η άσκηση 5-4-3-2-1
Όταν το άγχος ανεβαίνει, ονομάστε 5 πράγματα που βλέπετε, 4 που αγγίζετε, 3 που ακούτε, 2 που μυρίζετε και 1 που γεύεστε. Η προσοχή επιστρέφει από τα «κι αν» στο εδώ και τώρα.
Ονομάστε σκέψεις και συναισθήματα
Το NHS προτείνει να ονομάζετε σιωπηλά τις σκέψεις και τα συναισθήματα καθώς έρχονται, για παράδειγμα «εδώ είναι η σκέψη ότι θα αποτύχω».[1] Έτσι τις βλέπετε ως γεγονότα του νου και όχι ως αλήθειες.
Πώς να το κάνετε συνήθεια
- Ίδια ώρα κάθε μέρα. Το NHS προτείνει να ορίσετε μια σταθερή στιγμή, για παράδειγμα τη διαδρομή για τη δουλειά.[1]
- Λίγο και συχνά. Πέντε λεπτά κάθε μέρα είναι πιο ρεαλιστικά από μία ώρα μια φορά την εβδομάδα.
- Χωρίς βαθμολογία. Δεν υπάρχει «καλός» ή «κακός» διαλογισμός. Το να παρατηρήσετε ότι το μυαλό έφυγε είναι ήδη η άσκηση.
- Με καθοδήγηση στην αρχή. Μια ηχογραφημένη καθοδήγηση ή ένα δομημένο πρόγραμμα βοηθούν να μη χαθείτε.
Πότε ο διαλογισμός για το άγχος δεν αρκεί
Το mindfulness είναι ένα πολύτιμο εργαλείο αυτοφροντίδας, αλλά δεν είναι πάντα αρκετό μόνο του. Αξίζει να αναζητήσετε επαγγελματική βοήθεια όταν:
- το άγχος επιμένει εβδομάδες ή μήνες και δυσκολεύει τη δουλειά, τον ύπνο ή τις σχέσεις σας·
- αρχίζετε να αποφεύγετε μέρη, ανθρώπους ή καταστάσεις εξαιτίας του·
- έχετε επαναλαμβανόμενες κρίσεις πανικού·
- η πρακτική του διαλογισμού σας αναστατώνει αντί να σας ηρεμεί·
- το άγχος συνοδεύεται από χαμηλή διάθεση, απελπισία ή σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζείτε.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει «διαταραχή» για να αξίζει η βοήθεια. Το άγχος έχει πολλές μορφές, από το καθημερινό άγχος και στρες μέχρι τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή. Αν θέλετε μια πρώτη εικόνα, δοκιμάστε το τεστ άγχους· δεν κάνει διάγνωση, αλλά δείχνει πόσο σας επηρεάζει.
Πώς βοηθάμε με το άγχος στο Art of Mind
Στο Art of Mind δουλεύουμε με το άγχος μέσα από τρεις μεθόδους, προσαρμοσμένες σε εσάς. Η βαθιά χαλάρωση και η εστιασμένη προσοχή, που πολλοί αναζητούν στον διαλογισμό, είναι κομμάτι της δουλειάς μας μέσα από την κλινική ύπνωση, που εφαρμόζουμε ως εργαλείο μέσα στη Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία. Μια μετα-ανάλυση 15 μελετών βρήκε ότι η ύπνωση μείωσε το άγχος περισσότερο από τις ομάδες ελέγχου, και ότι ήταν πιο αποτελεσματική όταν συνδυαζόταν με άλλες ψυχολογικές παρεμβάσεις παρά όταν δινόταν μόνη της.[9] Γι' αυτό τη χρησιμοποιούμε μέσα σε ένα ολοκληρωμένο θεραπευτικό πλάνο. Για όσους θέλουν να δουλέψουν με περιοριστικές πεποιθήσεις και μοτίβα σκέψης, υπάρχει και το NLP.
Η πρώτη συνεδρία είναι κλινική: παίρνουμε το ιστορικό σας, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί ένα πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως ο εντοπισμός των αυτόματων αγχωδών σκέψεων και η σταδιακή έκθεση σε όσα αποφεύγετε, και μπορούμε να εντάξουμε ασκήσεις ενσυνειδητότητας όπου ταιριάζουν σε εσάς.
Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση
Μια βραχεία, ολιστική προσέγγιση που δουλεύει με τη σκέψη, το συναίσθημα και το σώμα. Μέσα από τη βαθιά χαλάρωση της κλινικής ύπνωσης φτάνουμε στις ρίζες του άγχους, όχι μόνο στο σύμπτωμα, και μαθαίνετε πώς να ηρεμείτε το σώμα όταν η ένταση ανεβαίνει. Η μέθοδος
Συνθετική Συμβουλευτική
Εξατομικευμένη, δομημένη υποστήριξη με εφαρμόσιμα εργαλεία για την καθημερινότητα: ρουτίνες ηρεμίας, διαχείριση των υποχρεώσεων, τρόποι να βάλετε όρια στο άγχος της δουλειάς και των σχέσεων. Η μέθοδος
Online ή στην Πάτρα
Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού ή δια ζώσης στο γραφείο μας στην Πάτρα, Κορίνθου 288. Η συνεδρία διαρκεί 45 λεπτά και κοστίζει 45 €.
Συχνές ερωτήσεις
Βοηθά πραγματικά το mindfulness στο άγχος;
Η έρευνα δείχνει ότι οι προσεγγίσεις που βασίζονται στο mindfulness μειώνουν το άγχος, συνήθως με μέτριο αποτέλεσμα.[3][4] Η επίδραση διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, και τα περισσότερα δεδομένα αφορούν δομημένα προγράμματα.
Πόσο χρόνο πρέπει να κάνω διαλογισμό την ημέρα;
Δεν υπάρχει ένας σωστός χρόνος. Πολλοί ξεκινούν με 5–10 λεπτά καθημερινά. Η σταθερότητα μετρά περισσότερο από τη διάρκεια, και το NHS προτείνει να ορίσετε μια σταθερή στιγμή της ημέρας.[1]
Τι είναι το MBSR και το MBCT;
Είναι δομημένα προγράμματα που βασίζονται στην ενσυνειδητότητα. Το MBSR έχει μελετηθεί για το στρες και το άγχος, συχνά ως πρόγραμμα 8 εβδομάδων, και το MBCT κυρίως για την πρόληψη της υποτροπής στην κατάθλιψη.[6][7]
Μπορεί ο διαλογισμός να με κάνει να νιώσω χειρότερα;
Σε κάποιους ανθρώπους, ναι. Μια ανασκόπηση βρήκε δυσάρεστες εμπειρίες, κυρίως άγχος και χαμηλή διάθεση, σε περίπου 8% των συμμετεχόντων.[8] Αν σας συμβαίνει, κάντε πιο σύντομες ασκήσεις με ανοιχτά μάτια ή σταματήστε και μιλήστε με έναν επαγγελματία.
Είναι η κλινική ύπνωση το ίδιο με τον διαλογισμό;
Όχι. Και οι δύο αξιοποιούν τη χαλάρωση και την εστιασμένη προσοχή, αλλά η κλινική ύπνωση γίνεται με καθοδήγηση, μέσα σε θεραπευτικό πλαίσιο και με συγκεκριμένο στόχο. Στο Art of Mind την εφαρμόζουμε ως εργαλείο μέσα στη Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία.
Πώς κλείνω μια πρώτη συνεδρία;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγετε διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνετε online. Η πρώτη συνεδρία κοστίζει 45 € για 45 λεπτά· δείτε όλες τις τιμές.
Χρειάζεστε άμεση βοήθεια;
Αν εσείς ή κάποιος δικός σας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης). Για ιατρική βοήθεια: ΕΚΑΒ 166. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Από τις ασκήσεις στη ρίζα του άγχους
Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας. 45 λεπτά, online ή στην Πάτρα.
Κλείστε την πρώτη συνεδρίαΠηγές
- NHS (UK). Mindfulness. Page last reviewed 2026. nhs.uk
- National Center for Complementary and Integrative Health (NIH). Meditation and Mindfulness: Effectiveness and Safety. 2022. nccih.nih.gov
- Hofmann SG, Sawyer AT, Witt AA, Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression: A meta-analytic review. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 2010;78(2):169-183. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Khoury B, Lecomte T, Fortin G, Masse M, Therien P, Bouchard V, Chapleau MA, Paquin K, Hofmann SG. Mindfulness-based therapy: a comprehensive meta-analysis. Clinical Psychology Review, 2013;33(6):763-771. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Goyal M, Singh S, Sibinga EM, Gould NF, et al. Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 2014;174(3):357-368. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hoge EA, Bui E, Mete M, Dutton MA, Baker AW, Simon NM. Mindfulness-Based Stress Reduction vs Escitalopram for the Treatment of Adults With Anxiety Disorders: A Randomized Clinical Trial. JAMA Psychiatry, 2023;80(1):13-21. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Kuyken W, Warren FC, Taylor RS, Whalley B, et al. Efficacy of Mindfulness-Based Cognitive Therapy in Prevention of Depressive Relapse: An Individual Patient Data Meta-analysis From Randomized Trials. JAMA Psychiatry, 2016;73(6):565-574. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Farias M, Maraldi E, Wallenkampf KC, Lucchetti G. Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica, 2020;142(5):374-393. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Valentine KE, Milling LS, Clark LJ, Moriarty CL. The efficacy of hypnosis as a treatment for anxiety: a meta-analysis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 2019;67(3):336-363. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
