Τα στάδια του πένθους

Όταν χάνουμε κάποιον που αγαπάμε, το μυαλό αναζητά έναν χάρτη: «σε ποιο στάδιο βρίσκομαι;», «πότε θα το ξεπεράσω;». Τα γνωστά «στάδια του πένθους» έγιναν αυτός ο χάρτης για εκατομμύρια ανθρώπους — και έχουν πραγματική αξία, γιατί δίνουν λέξεις σε συναισθήματα που μοιάζουν χαοτικά. Ταυτόχρονα, όμως, παρεξηγούνται συχνά: δεν είναι μια σκάλα που ανεβαίνουμε σκαλί-σκαλί, ούτε ένα χρονοδιάγραμμα που «πρέπει» να τηρήσουμε. Αυτός ο οδηγός εξηγεί από πού προήλθαν τα στάδια, τι περιγράφουν τα 5 και τα 7 στάδια, και — το πιο σημαντικό — γιατί το πένθος έχει πολλές μορφές και δεν είναι μια γραμμική διαδικασία.

Από πού προήλθαν τα «στάδια»

Το πιο διαδεδομένο μοντέλο διατυπώθηκε το 1969 από την ψυχίατρο Elisabeth Kübler-Ross στο βιβλίο On Death and Dying. Σημαντική λεπτομέρεια που συχνά ξεχνιέται: το αρχικό μοντέλο περιέγραφε την ψυχολογική αντίδραση ανθρώπων που αντιμετώπιζαν τον δικό τους επικείμενο θάνατο, και μόνο αργότερα εφαρμόστηκε στο πένθος όσων μένουν πίσω.[3] Η ίδια η Kübler-Ross τόνιζε ότι τα στάδια δεν είναι υποχρεωτικά ούτε διαδοχικά — κάτι που η δημοφιλής κουλτούρα, δυστυχώς, απλοποίησε.

Τα 5 στάδια του πένθους

Το κλασικό μοντέλο (γνωστό και ως DABDA, από τα αρχικά στα αγγλικά) περιγράφει πέντε συνηθισμένες αντιδράσεις. Δείτε τες ως πιθανά συναισθήματα, όχι ως βήματα με σειρά:

1. Άρνηση

«Δεν μπορεί, δεν το πιστεύω.» Ένα προστατευτικό μούδιασμα που μας δίνει χρόνο να απορροφήσουμε κάτι που το μυαλό δεν χωράει ακόμη. Συχνά συνοδεύεται από αίσθηση μη πραγματικότητας, σαν όλα να συμβαίνουν σε κάποιον άλλο.

2. Θυμός

Ο πόνος βρίσκει διέξοδο στην οργή — προς τους γιατρούς, τον εαυτό μας, τον κόσμο, ακόμη και προς το πρόσωπο που έφυγε. Ο θυμός δεν είναι «κακό» σημάδι· είναι ένδειξη ότι η αγάπη ψάχνει πού να ακουμπήσει.

3. Διαπραγμάτευση

Το «τι θα γινόταν αν…» και το «μακάρι να…». Σκέψεις που προσπαθούν, αναδρομικά, να ανακτήσουν έναν έλεγχο που χάθηκε. Συχνά συνυπάρχουν με ενοχή για πράγματα που ειπώθηκαν ή δεν ειπώθηκαν.

4. Θλίψη (κατάθλιψη του πένθους)

Η βαθιά θλίψη όταν η απώλεια γίνεται πραγματική: κενό, κούραση, απόσυρση, κλάμα. Είναι φυσιολογικό κομμάτι του πένθους — διαφορετικό από την κλινική κατάθλιψη, αν και μπορεί να τη μοιάζει και ενίοτε να τη συνοδεύει.

5. Αποδοχή

Δεν σημαίνει «το ξεπέρασα» ή «χαίρομαι γι' αυτό». Σημαίνει να μάθουμε να ζούμε με τη νέα πραγματικότητα — να κουβαλάμε την απώλεια με λιγότερο βάρος, κρατώντας ζωντανή τη σχέση με αυτό που αγαπήσαμε.

Και τα 7 στάδια του πένθους;

Μια δημοφιλής, πιο αναλυτική εκδοχή «σπάει» τα παραπάνω σε επτά φάσεις. Δεν είναι ένα διαφορετικό, επιστημονικά ανώτερο μοντέλο — είναι μια πιο λεπτομερής περιγραφή των ίδιων εμπειριών, χρήσιμη γιατί δίνει χώρο στην ενοχή και στη σταδιακή επανασύνδεση με τη ζωή:

1. Σοκ και άρνηση — το πρώτο μούδιασμα και η δυσπιστία.
2. Πόνος και ενοχή — ο πόνος γίνεται αισθητός, συχνά μαζί με τύψεις.
3. Θυμός και διαπραγμάτευση — αναζήτηση αιτίου, «τι θα γινόταν αν».
4. Θλίψη και μοναξιά — το βαθύτερο, πιο ήσυχο κομμάτι της απώλειας.
5. Η στροφή προς τα πάνω — η καθημερινότητα αρχίζει σιγά-σιγά να σταθεροποιείται.
6. Επανοικοδόμηση — ανακτούμε λειτουργικότητα, ρουτίνες, αποφάσεις.
7. Αποδοχή και ελπίδα — βρίσκουμε τρόπο να συνεχίσουμε, χωρίς να ξεχνάμε.

Είτε μιλάμε για 5 είτε για 7 στάδια, το ουσιαστικό μήνυμα είναι το ίδιο: αυτά είναι δυνατά σημεία αναφοράς, όχι κανόνες.

Το πένθος δεν είναι γραμμικό — τι λέει η έρευνα

Η μεγαλύτερη παρανόηση είναι ότι τα στάδια έρχονται με σειρά και ότι κάποιος «κόλλησε» αν δεν τα περνά σωστά. Η σύγχρονη βιβλιογραφία είναι σαφής: πολλοί άνθρωποι βιώνουν τις φάσεις ρευστά, εμφανίζοντας περισσότερες από μία ταυτόχρονα και μετακινούμενοι ανάμεσά τους μη γραμμικά· δεν τις περνούν όλοι, ούτε με προκαθορισμένη σειρά.[3] Γι' αυτό και οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η άκαμπτη, «συνταγογραφική» χρήση του μοντέλου μπορεί να κάνει κακό — να νιώθει ο πενθών ότι πενθεί «λάθος».[3]

Στην πράξη, το πένθος μοιάζει περισσότερο με κύματα παρά με σκάλα. Ο εθνικός οργανισμός υγείας της Βρετανίας (NHS) το διατυπώνει καθαρά: δεν υπάρχει «σωστός» ή «λάθος» τρόπος να πενθείς, ούτε προκαθορισμένα στάδια ή χρονοδιάγραμμα· ο καθένας το βιώνει διαφορετικά.[2] Το πένθος περιλαμβάνει συχνά σοκ και μούδιασμα, θλίψη, άγχος αποχωρισμού, κούραση, ακόμη και θυμό.[1]

Πένθος με πολλά πρόσωπα

Δεν πενθούμε μόνο για έναν θάνατο. Πένθος μπορεί να προκαλέσει ένα διαζύγιο, μια χρόνια ασθένεια, η απώλεια μιας δουλειάς ή ενός ρόλου, ακόμη και μια μεγάλη αλλαγή ζωής. Επίσης, δεν έχουν όλοι την ίδια ένταση: άλλοτε το πένθος είναι ήπιο και το διαχειριζόμαστε με τη στήριξη των δικών μας ανθρώπων, κι άλλοτε γίνεται βαρύ και επίμονο. Καμία μορφή δεν είναι «λιγότερο σημαντική» — και δεν χρειάζεται μια «διάγνωση» για να αξίζετε υποστήριξη.

Πότε αξίζει να ζητήσετε βοήθεια

Το πένθος είναι φυσιολογική διαδικασία, όχι ασθένεια. Υπάρχουν όμως σημάδια που δείχνουν ότι μια επαγγελματική στήριξη θα βοηθούσε:

Στο Art of Mind δουλεύουμε με το πένθος με σεβασμό στον ρυθμό σας: όχι για να «ξεχάσετε» ή να «το ξεπεράσετε γρήγορα», αλλά για να βρείτε έναν τρόπο να ζείτε με την απώλεια. Μπορείτε να διαβάσετε αναλυτικά για τη θεραπεία πένθους και απώλειας.

Η στήριξη μπορεί να γίνει και από το σπίτι σας

Όταν η ενέργεια είναι στα χαμηλά, ακόμη και η μετακίνηση μοιάζει βουνό. Η έρευνα είναι καθησυχαστική: η ψυχοθεραπεία μέσω βιντεοκλήσης είναι, σύμφωνα με μετα-αναλύσεις τυχαιοποιημένων μελετών, συγκρίσιμη ως προς ορισμένα ομαδικά αποτελέσματα με τη δια ζώσης στις ομάδες που μελετήθηκαν.[4] Έτσι μπορείτε να έχετε υποστήριξη από τον δικό σας, οικείο χώρο — online σε όλη την Ελλάδα και σε Έλληνες του εξωτερικού, ή δια ζώσης στην Πάτρα.

Συχνές ερωτήσεις

Πηγές

1. American Psychological Association. Grief (APA Topics). apa.org
2. National Health Service (NHS, UK). Grief after bereavement or loss. nhs.uk
3. Tyrrell P, Harberger S, Siddiqui W, et al. Kübler-Ross Stages of Dying and Subsequent Models of Grief. StatPearls, 2023. ncbi.nlm.nih.gov
4. Fernandez E, Woldgabreal Y, Day A, et al. Live psychotherapy by video versus in-person: A meta-analysis of efficacy. Clinical Psychology & Psychotherapy, 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Σχετικά θέματα

• Θεραπεία πένθους & απώλειας
• Θεραπεία κατάθλιψης