Το τηλέφωνο χτύπησε, τα νέα ήρθαν, και τώρα στέκεστε έξω από το δωμάτιο του παιδιού σας. Η δική σας καρδιά είναι βαριά, κι όμως πρέπει να βρείτε λόγια για κάτι που ούτε εσείς χωράτε ακόμη. Πώς λες σε ένα παιδί ότι ο παππούς, η γιαγιά, ένας γονιός ή ένα αγαπημένο πρόσωπο πέθανε; Πολλοί γονείς φοβόμαστε ότι θα το πληγώσουμε περισσότερο ή ότι θα κλάψουμε μπροστά του.
Αν νιώθετε ότι πρέπει να είστε «βράχος» ενώ μέσα σας νιώθετε εύθραυστοι, είναι απολύτως φυσιολογικό. Δεν χρειάζεται να έχετε όλες τις απαντήσεις, ούτε να κάνετε τον πόνο να εξαφανιστεί. Ο ρόλος σας μοιάζει περισσότερο με ένα ασφαλές λιμάνι μέσα στην καταιγίδα: ένα σταθερό σημείο όπου το παιδί μπορεί να γυρίζει όσες φορές χρειαστεί. Σε αυτόν τον οδηγό θα βρείτε πώς μιλάμε στο παιδί για τον θάνατο, με έτοιμες φράσεις για κάθε βήμα.
Βασικά Σημεία
- Η ειλικρίνεια με απλά λόγια βοηθά περισσότερο από την απόκρυψη. Χρησιμοποιήστε τις λέξεις «πέθανε» και «θάνατος», όχι «κοιμάται» ή «έφυγε ταξίδι».
- Η κατανόηση του θανάτου αλλάζει με την ηλικία: ένα μικρό παιδί μπορεί να περιμένει ότι ο άνθρωπος θα γυρίσει, ενώ ένα μεγαλύτερο καταλαβαίνει ότι ο θάνατος είναι οριστικός.
- Τα παιδιά συχνά πενθούν «σε κύματα»: λυπούνται για λίγο και μετά παίζουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν νοιάζονται.
- Η συμμετοχή στην κηδεία μπορεί να βοηθήσει, αν το παιδί το θέλει και αν έχει προετοιμαστεί για το τι θα δει, με έναν οικείο ενήλικα δίπλα του.
- Όταν οι γονείς στηρίζονται, μπορούν να στηρίξουν καλύτερα και τα παιδιά τους. Η φροντίδα του δικού σας πένθους είναι μέρος της φροντίδας του παιδιού.
Γιατί η αλήθεια βοηθά: πείτε «πέθανε», όχι «έφυγε»
Είναι φυσικό να θέλουμε να προστατέψουμε το παιδί από τον πόνο κρατώντας την αλήθεια μακριά του. Οι οδηγίες των ειδικών όμως συμφωνούν: η άμεση, ειλικρινής και ανοιχτή επικοινωνία βοηθά περισσότερο από την απόκρυψη.[4] Το Βασιλικό Κολλέγιο Ψυχιάτρων της Βρετανίας σημειώνει ότι τα παιδιά ωφελούνται όταν μαθαίνουν την αλήθεια από νωρίς, και ότι βοηθά να τα ακούμε, να απαντάμε στις ερωτήσεις τους και να τα καθησυχάζουμε.[5]
Γιατί οι ευφημισμοί μπερδεύουν
Το «κοιμάται για πάντα», το «έφυγε ταξίδι» ή το «χάσαμε τη θεία» ακούγονται πιο μαλακά, αλλά ένα μικρό παιδί τα παίρνει κατά λέξη. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής εξηγεί ότι το «κοιμήθηκε» ή το «έφυγε ταξίδι» μπορεί να κάνει το παιδί να φοβάται να κοιμηθεί ή να ανησυχεί κάθε φορά που κάποιος φεύγει για ταξίδι.[1] Ο Εθνικός Οργανισμός Καρκίνου των ΗΠΑ είναι κατηγορηματικός: κάθε κουβέντα για τον θάνατο χρειάζεται τις σωστές λέξεις, όπως «πέθανε» και «θάνατος», γιατί οι ευφημισμοί μπερδεύουν τα παιδιά και οδηγούν σε παρανοήσεις.[2]
Οι λέξεις «πέθανε» και «θάνατος» ακούγονται σκληρές, αλλά δεν αφήνουν περιθώριο για παρερμηνείες. Μαζί τους, μια απλή εξήγηση: «Το σώμα της σταμάτησε να λειτουργεί. Δεν αναπνέει, δεν τρώει, δεν πονάει πια.» Οι οικογένειες μπορούν να μοιραστούν και τις δικές τους πεποιθήσεις για το τι συμβαίνει μετά τον θάνατο, κρατώντας καθαρό ότι ο άνθρωπος δεν θα γυρίσει.
Πώς καταλαβαίνει το παιδί τον θάνατο ανάλογα με την ηλικία
Η έρευνα εξετάζει κυρίως τρία στοιχεία: ότι ο θάνατος είναι μη αναστρέψιμος, ότι το σώμα σταματά να λειτουργεί, και ότι αφορά όλα τα έμβια όντα. Μια κλασική ανασκόπηση των Speece και Brent κατέληξε ότι τα περισσότερα παιδιά κατανοούν και τα τρία στοιχεία κάπου ανάμεσα στα 5 και στα 7 τους χρόνια.[3] Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προσθέτει ένα τέταρτο, πολύ σημαντικό για τους γονείς: ότι το παιδί δεν προκάλεσε τον θάνατο με κάτι που έκανε, είπε ή σκέφτηκε.[1]
Ο πίνακας δίνει έναν γενικό προσανατολισμό με βάση τον Εθνικό Οργανισμό Καρκίνου των ΗΠΑ.[2] Οι ηλικίες είναι κατά προσέγγιση· κάθε παιδί είναι διαφορετικό.
| Ηλικία (περίπου) | Τι μπορεί να καταλαβαίνει | Τι βοηθά |
|---|---|---|
| Έως 2–3 ετών | Δεν κατανοεί τον θάνατο, αλλά νιώθει την απουσία και την αλλαγή. Μπορεί να συγχέει τον θάνατο με τον ύπνο. | Σταθερή φροντίδα, αγκαλιά, ρουτίνα, πολύ απλές φράσεις: «Η γιαγιά πέθανε. Δεν θα την ξαναδούμε. Εγώ είμαι εδώ.» |
| 3–6 ετών | Συχνά βλέπει τον θάνατο ως προσωρινό και αναστρέψιμο. Μπορεί να ρωτά πότε θα γυρίσει ο άνθρωπος ή πώς τρώει τώρα. Μπορεί να πιστεύει ότι οι σκέψεις του προκάλεσαν τον θάνατο. | Υπομονή στις ίδιες ερωτήσεις, ξανά και ξανά. Ξεκάθαρη απάντηση ότι δεν φταίει. |
| 6–9 ετών | Αρχίζει να καταλαβαίνει ότι ο θάνατος είναι οριστικός, μπορεί όμως να τον φαντάζεται σαν πρόσωπο ή φάντασμα και να σκέφτεται ότι «σε μένα δεν θα συμβεί». Κάνει πολύ συγκεκριμένες, ωμές ερωτήσεις. | Απλές, αληθινές απαντήσεις χωρίς να σοκάρεστε από την περιέργειά του. |
| 9 ετών και πάνω | Κατανοεί ότι ο θάνατος είναι αναπόφευκτος. Κοντά στην εφηβεία τον βλέπει ως οριστικό και καθολικό, όπως οι ενήλικες, με έντονα συναισθήματα, ενοχή ή θυμό. | Χώρος για κουβέντα χωρίς πίεση, σεβασμός στην ανάγκη για ιδιωτικότητα, παρουσία. |
Ο Εθνικός Οργανισμός Καρκίνου περιγράφει τρία μεγάλα ερωτήματα που κρύβονται συχνά πίσω από τη συμπεριφορά ενός παιδιού που πενθεί: «Μήπως εγώ το προκάλεσα;», «Θα συμβεί και σε μένα;» και «Ποιος θα με φροντίζει;».[2] Αν το παιδί σας ζει έντονο άγχος ή φόβους μετά την απώλεια, δείτε και τον οδηγό για το άγχος και τις κρίσεις πανικού στα παιδιά.
Η πρώτη κουβέντα και οι δύσκολες ερωτήσεις
Η πρώτη κουβέντα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια· αληθινή, σύντομη και ζεστή. Είναι η αρχή μιας διαδικασίας.
Βήμα βήμα
- Πού: ένας ήσυχος, οικείος χώρος, χωρίς βιασύνη.
- Ποιος: ο γονιός ή οι γονείς, αν γίνεται μαζί, ή ένας ενήλικας που το παιδί εμπιστεύεται.
- Πώς: λίγες, αληθινές προτάσεις, με τη λέξη «πέθανε».
- Μετά: σιωπή, αγκαλιά, χώρος για ερωτήσεις. Ρωτήστε τι κατάλαβε, για να διορθώσετε τυχόν παρανοήσεις.
Μια φράση που μπορείτε να προσαρμόσετε: «Έχω κάτι πολύ λυπηρό να σου πω. Η γιαγιά ήταν πολύ, πολύ άρρωστη. Το σώμα της σταμάτησε να λειτουργεί και πέθανε. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα τη δούμε ξανά. Θα τη θυμόμαστε όμως πάντα, και εγώ είμαι εδώ μαζί σου.»
Πολλά παιδιά παγώνουν για λίγο ή συνεχίζουν το παιχνίδι τους· έτσι επεξεργάζονται την πληροφορία σε δόσεις που αντέχουν. Οι ερωτήσεις συχνά έρχονται αργότερα, πριν από τον ύπνο ή στο αυτοκίνητο.
«Θα πεθάνεις κι εσύ;»
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προτείνει κάτι σαν: είμαι υγιής, κάνω ό,τι μπορώ για να μείνω καλά και περιμένω να είμαι μαζί σου για πολύ πολύ καιρό, αλλά όπως όλα τα ζωντανά, κάποια μέρα θα πεθάνω κι εγώ.[1] Στα ελληνικά: «Όλοι οι άνθρωποι κάποια μέρα πεθαίνουν. Εγώ είμαι καλά και σκοπεύω να ζήσω για πάρα πάρα πολύ καιρό ακόμα. Και θα υπάρχει πάντα κάποιος να σε φροντίζει.» Αποφύγετε το «ποτέ δεν θα πεθάνω»: είναι μια διαβεβαίωση που η ζωή δεν μπορεί να κρατήσει.
«Είναι δικό μου λάθος;»
Τα μικρά παιδιά συχνά πιστεύουν ότι οι σκέψεις τους μπορούν να προκαλέσουν πράγματα, π.χ. ότι ο θάνατος συνέβη επειδή κάποτε θύμωσαν.[2] Πείτε το ξεκάθαρα, ακόμη κι αν δεν το ρώτησε: «Ο παππούς πέθανε επειδή η καρδιά του ήταν πολύ άρρωστη. Τίποτα από όσα έκανες, είπες ή σκέφτηκες δεν το προκάλεσε. Δεν φταις εσύ.»
«Πού είναι τώρα;»
Ξεκινήστε από το βιολογικό γεγονός: «Το σώμα του σταμάτησε να λειτουργεί και το θάψαμε σε ένα μέρος που λέγεται νεκροταφείο.» Ύστερα μπορείτε να προσθέσετε όσα πιστεύει η οικογένειά σας, και ότι η αγάπη και οι αναμνήσεις μένουν μαζί σας. Το «δεν ξέρω» είναι κι αυτό μια τίμια απάντηση.
Αν ο θάνατος ήταν από αυτοκτονία, η αλήθεια λέγεται κι εδώ, με απλά και ήπια λόγια ανάλογα με την ηλικία και χωρίς λεπτομέρειες, και αξίζει να ζητήσετε από νωρίς στήριξη για εσάς.
Το παιδί στην κηδεία: προετοιμασία και επιλογή
Οι οδηγίες των ειδικών κλίνουν προς τη συμμετοχή, με προετοιμασία και χωρίς πίεση. Το NHS σημειώνει ότι, αν αποκλείσουμε το παιδί από τις οικογενειακές τελετές, μπορεί να νιώσει ότι το αφήσαμε έξω.[4] Το Βασιλικό Κολλέγιο Ψυχιάτρων προσθέτει ότι ένα παιδί που φοβάται να πάει δεν πρέπει να πιεστεί, αλλά ότι, εκτός από τα πολύ μικρά παιδιά, είναι συνήθως σημαντικό να βρεθεί ένας τρόπος να πει αντίο, για παράδειγμα ανάβοντας ένα κερί ή επισκεπτόμενο τον τάφο.[5]
- Εξηγήστε από πριν τι θα δει: τον χώρο, ποιοι θα είναι εκεί, ότι θα δει το φέρετρο και ανθρώπους να κλαίνε, και τι θα γίνει.[2]
- Δώστε του επιλογή: να έρθει σε όλη την τελετή, σε ένα μέρος της ή καθόλου, και να αλλάξει γνώμη.
- Ένας οικείος ενήλικας δίπλα του: ένας γνώριμος φίλος ή συγγενής που αναλαμβάνει το παιδί όσο κρατά η τελετή, γιατί οι γονείς συχνά είναι βυθισμένοι στο δικό τους πένθος.[2]
- Ένας τρόπος να φύγει: συμφωνήστε από πριν ότι μπορεί να βγει έξω όποτε θέλει, χωρίς εξηγήσεις.
Φράση: «Αύριο θα αποχαιρετήσουμε τον παππού. Κάποιοι θα κλαίνε επειδή τον αγαπούσαν. Η θεία θα είναι δίπλα σου, και αν θέλεις να βγείτε έξω, μπορείτε. Θέλεις να έρθεις;»
Πένθος στα παιδιά: τι είναι φυσιολογικό και πότε χρειάζεται βοήθεια
Τα παιδιά δεν πενθούν όπως οι ενήλικες. Η θλίψη τους έρχεται σαν κύματα: μια στιγμή κλαίνε, την άλλη τρέχουν να παίξουν. Ο Εθνικός Οργανισμός Καρκίνου εξηγεί ότι το πένθος ενός παιδιού μπορεί να φαίνεται πιο διακεκομμένο και πιο σύντομο από των ενηλίκων, ενώ στην πραγματικότητα συνήθως κρατά περισσότερο, και ότι το παιδί επιστρέφει στην απώλεια σε κάθε νέο ορόσημο της ζωής του.[2] Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής σημειώνει επίσης ότι τα παιδιά δεν «ξεπερνούν» τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου μέσα σε λίγους μήνες ή έναν χρόνο.[6]
Συχνές αντιδράσεις
- Παλινδρόμηση: τα μικρότερα παιδιά μπορεί να γυρίσουν σε πιο «μωρουδίστικες» συμπεριφορές ή να ζητούν περισσότερη φροντίδα και αγκαλιά.[5]
- Ύπνος και φαγητό: το πένθος μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και τα γεύματα.[6]
- Παιχνίδι: ένα μικρό παιδί μπορεί να μιλά για τον θάνατο ή να τον βάζει στο παιχνίδι του, για παράδειγμα να παίζει «κηδεία» με τις κούκλες. Το NHS εξηγεί ότι αυτό είναι φυσιολογικό και είναι τρόπος να βγάλει νόημα από ό,τι συνέβη.[4]
- Έφηβοι: μπορεί να μη δείχνουν τα συναισθήματά τους για να μη στενοχωρήσουν τους άλλους.[5]
Πότε να ζητήσετε βοήθεια: το Βασιλικό Κολλέγιο Ψυχιάτρων αναφέρει ως προειδοποιητικά σημάδια, μεταξύ άλλων, μακρά θλίψη με απώλεια ενδιαφέροντος, απόσυρση από τους φίλους, αδυναμία ύπνου ή απώλεια όρεξης, απότομη πτώση ή άρνηση για το σχολείο, συμπεριφορά πολύ μικρότερου παιδιού για μεγάλο διάστημα, άρνηση ότι ο άνθρωπος πέθανε, και επανειλημμένη κουβέντα ότι θέλει να «πάει» στον άνθρωπο που πέθανε.[5] Το Εθνικό Δίκτυο για το Παιδικό Τραυματικό Στρες των ΗΠΑ σημειώνει ότι στήριξη από ειδικό χρειάζεται όταν οι αντιδράσεις είναι έντονες ή παρατεταμένες και δυσκολεύουν τη λειτουργία του παιδιού.[7] Ξεκινήστε από τον παιδίατρο. Αν το παιδί μιλά για θάνατο ή ότι θέλει να πεθάνει, μη μείνετε μόνοι: καλέστε το 1018 ή, σε άμεσο κίνδυνο, το 112.
Για μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους, δείτε και τον οδηγό για την κατάθλιψη σε παιδιά και εφήβους.
Εργαλεία για το πένθος του παιδιού: μικρές πράξεις που βοηθούν
Δεν εκφράζουν όλα τα παιδιά τη λύπη τους με λόγια. Τέσσερα μικρά εργαλεία βοηθούν.
Το κουτί αναμνήσεων
- Βρείτε ένα κουτί και διακοσμήστε το μαζί.
- Βάλτε μέσα φωτογραφίες, μικρά αντικείμενα, σημειώματα.
- Ανοίξτε το όποτε το παιδί θέλει να θυμηθεί.
Φράση: «Τι θα ήθελες να βάλουμε στο κουτί του παππού;»
Το NHS προτείνει ένα τέτοιο κουτί, με οτιδήποτε κάνει το παιδί να νιώθει συνδεδεμένο με τον άνθρωπο που πέθανε.[4] Αν δεν θέλει ακόμα, δεν πειράζει. Το κουτί μπορεί να περιμένει.
Η ρουτίνα ως άγκυρα
- Κρατήστε όσο γίνεται σταθερές τις ώρες για φαγητό, ύπνο και σχολείο.
- Εξηγήστε από πριν ό,τι αλλάζει.
- Κρατήστε μια μικρή βραδινή συνήθεια μαζί.
Φράση: «Κάποια πράγματα άλλαξαν. Το παραμύθι πριν από τον ύπνο όμως μένει.»
Η προβλεψιμότητα απαντά σιωπηλά στο «ποιος θα με φροντίζει;». Μια ακατάστατη μέρα δεν πειράζει.
Λέξεις για τα συναισθήματα
- Ονομάστε αυτό που βλέπετε.
- Δώστε άδεια για κάθε συναίσθημα, και για τον θυμό.
- Αποφύγετε το «μην κλαις» και το «πρέπει να είσαι δυνατός».
Φράση: «Είναι εντάξει να είσαι θυμωμένος. Μου λείπει κι εμένα.»
Η ακρόαση και η καθησύχαση βοηθούν τα παιδιά να ανταπεξέλθουν.[5] Και η ζωγραφιά είναι κουβέντα.
Ένα μικρό τελετουργικό αντίο
- Αφήστε το παιδί να διαλέξει έναν τρόπο: ένα κερί, ένα γράμμα, μια ζωγραφιά, ένα λουλούδι.
- Κάντε το μαζί, σε μια ήσυχη στιγμή.
Φράση: «Θέλεις να γράψουμε κάτι που θα ήθελες να πεις στη γιαγιά;»
Τέτοιες πράξεις βοηθούν το παιδί να πει αντίο με τον δικό του τρόπο.[5] Δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος.
Οι γιορτές και οι επέτειοι συχνά ξυπνούν ξανά τη θλίψη· περισσότερα στο άρθρο για τη μοναξιά και το πένθος στις γιορτές.
Το δικό σας πένθος: φροντίζοντας εσάς για να στηρίξετε το παιδί
Το NHS υπενθυμίζει ότι είναι σημαντικό να παίρνετε κι εσείς τη στήριξη που χρειάζεστε μετά από μια απώλεια, γιατί αυτό σας βοηθά να στηρίξετε καλύτερα και το παιδί σας.[4] Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής προσθέτει ότι η βοήθεια από φίλους και κοινότητα ελαφρύνει το φορτίο σας και σας αφήνει περισσότερο χρόνο και ενέργεια για το παιδί.[6]
- Επιτρέψτε στον εαυτό σας να πενθήσει. Το παιδί χρειάζεται έναν αληθινό γονιό, όχι έναν άψογο ηθοποιό. Είναι εντάξει να σας δει να κλαίτε: «Κλαίω γιατί μου λείπει πολύ η γιαγιά, όπως λείπει και σε σένα. Θα το περάσουμε μαζί.»
- Γίνετε παράδειγμα. Το παιδί μαθαίνει πώς πενθούμε βλέποντάς σας να θυμάστε και να μιλάτε.
- Βρείτε τον δικό σας χώρο: έναν φίλο, έναν συγγενή, έναν ειδικό ψυχικής υγείας.
Μια συστηματική ανασκόπηση 17 μελετών για τη στήριξη παιδιών που έχασαν γονιό έδειξε ότι, όταν στηρίζονται οι γονείς, μπορούν να στηρίξουν καλύτερα τα παιδιά τους. Οι παρεμβάσεις είχαν θετικά αποτελέσματα και για τα παιδιά και για τους γονείς.[8] Αν το δικό σας πένθος σας βαραίνει, δείτε τη σελίδα για το πένθος και την απώλεια και το άρθρο για τα στάδια του πένθους. Δείτε και τον οδηγό για τον φόβο του θανάτου.
Πώς βοηθάμε τους γονείς που πενθούν στο Art of Mind
Στο Art of Mind στηρίζουμε εσάς, τους γονείς, για τη δύσκολη κουβέντα και για το δικό σας πένθος. Η πρώτη συνεδρία είναι κλινική: παίρνουμε το ιστορικό, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί ένα πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως την πρόβα μιας δύσκολης κουβέντας και τη δουλειά με τις σκέψεις ενοχής που συχνά συνοδεύουν το πένθος.
Συμβουλευτική γονέων
Πώς να μιλήσετε στο παιδί για τον θάνατο, να απαντήσετε στις ερωτήσεις του και να διαβάσετε τις αντιδράσεις του. Συμβουλευτική γονέων
Στήριξη στο δικό σας πένθος
Με τη Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία και τη Συνθετική Συμβουλευτική δίνουμε χώρο στη δική σας απώλεια. Δείτε και τη θεραπεία πένθους online.
Online ή στην Πάτρα
Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού, από το σπίτι σας, ή δια ζώσης στην Πάτρα, Κορίνθου 288.
Αν αναρωτιέστε τι ταιριάζει στην περίπτωσή σας, δείτε πότε βοηθά η συμβουλευτική γονέων και το άρθρο για την υποστήριξη γονέων. Για εφήβους που θέλουν να μιλήσουν οι ίδιοι με κάποιον, επικοινωνήστε πρώτα μαζί μας και δείτε τη συμβουλευτική εφήβων.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να πω στο παιδί ότι ο παππούς «πέθανε» ή είναι πολύ σκληρό;
Πείτε «πέθανε». Οι ευφημισμοί όπως «κοιμάται» ή «έφυγε ταξίδι» μπερδεύουν τα παιδιά και μπορεί να τα κάνουν να φοβούνται τον ύπνο ή τα ταξίδια.[1][2] Η λέξη πονά, αλλά ξεκαθαρίζει.
Σε ποια ηλικία καταλαβαίνει ένα παιδί τον θάνατο;
Σταδιακά. Μια κλασική ανασκόπηση έδειξε ότι τα περισσότερα παιδιά κατανοούν ότι ο θάνατος είναι μη αναστρέψιμος, ότι το σώμα σταματά να λειτουργεί και ότι αφορά όλους κάπου ανάμεσα στα 5 και στα 7 τους χρόνια.[3] Κάθε παιδί όμως έχει τον δικό του ρυθμό.
Να πάρω το παιδί στην κηδεία;
Αν το θέλει, συνήθως βοηθά, με προετοιμασία για το τι θα δει, έναν οικείο ενήλικα δίπλα του και τη δυνατότητα να φύγει. Αν φοβάται, μην το πιέσετε· βρείτε έναν άλλο τρόπο να πει αντίο.[2][5]
Το παιδί μου παίζει σαν να μη συνέβη τίποτα. Είναι φυσιολογικό;
Ναι. Τα παιδιά συχνά πενθούν σε κύματα, με διαλείμματα παιχνιδιού, και επιστρέφουν στην απώλεια ξανά και ξανά καθώς μεγαλώνουν.[2][4]
Πώς κλείνω μια συνεδρία συμβουλευτικής γονέων;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγετε διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνετε online. Η συνεδρία κοστίζει 45 € για 45 λεπτά, και το ίδιο ισχύει όταν έρχονται και οι δύο γονείς μαζί· δείτε όλες τις τιμές. Για ερωτήσεις: +30 2611 180005.
Χρειάζεστε άμεση βοήθεια;
Αν εσείς ή κάποιος δικός σας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης) ή ΕΚΑΒ 166. Αν έχετε σκέψεις αυτοκτονίας ή ανησυχείτε για κάποιον: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Δεν χρειάζεται να είστε το λιμάνι μόνοι σας
Το πένθος είναι η αγάπη που μένει, όταν αυτό που αγαπήσαμε δεν είναι πια εδώ όπως πριν. Δεν μαθαίνουμε να σταματάμε τα κύματα· μαθαίνουμε, μαζί με το παιδί, να επιπλέουμε. Αν θέλετε στήριξη ως γονείς, για την κουβέντα με το παιδί ή για το δικό σας πένθος, κλείστε μια συνεδρία συμβουλευτικής γονέων.
Κλείστε συνεδρία συμβουλευτικής γονέωνΠηγές
- Schonfeld DJ, Nasir A; American Academy of Pediatrics. How Children Understand Death: What to Say When a Loved One Dies. HealthyChildren.org, 2024. healthychildren.org
- National Cancer Institute. Grief, Bereavement, and Coping With Loss (PDQ®), Health Professional Version. NCI, 2024. cancer.gov
- Speece MW, Brent SB. Children's understanding of death: a review of three components of a death concept. Child Development, 1984. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- NHS. Children and bereavement. nhs.uk, 2023. nhs.uk
- Royal College of Psychiatrists. Death in the family: for parents and carers. rcpsych.ac.uk, 2015. rcpsych.ac.uk
- Schonfeld DJ, Nasir A; American Academy of Pediatrics. Grief & Loss in Childhood: How to Help Your Child Cope. HealthyChildren.org, 2026. healthychildren.org
- National Child Traumatic Stress Network. Traumatic Grief and Separation. nctsn.org. nctsn.org
- Bergman AS, Axberg U, Hanson E. When a parent dies: a systematic review of the effects of support programs for parentally bereaved children and their caregivers. BMC Palliative Care, 2017. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
