Την παραμονή της εξέτασης που περίμενες μήνες, βρίσκεσαι ξαφνικά να καθαρίζεις ντουλάπες ή να βλέπεις σειρές ως τις τρεις τα ξημερώματα. Η σχέση πάει καλά, πιο καλά από ποτέ, και τότε αρχίζεις να βρίσκεις ψεγάδια, να απομακρύνεσαι ή να προκαλείς καβγάδες. Ξεκινάς πρόγραμμα γυμναστικής, τα πας περίφημα για τρεις εβδομάδες, και ένα πρωί απλώς σταματάς. Αν σου ακούγονται γνώριμα, ίσως έχεις αναρωτηθεί «γιατί σαμποτάρω τον εαυτό μου;». Το μοτίβο αυτό έχει όνομα, αυτοσαμποτάζ ή αυτοϋπονόμευση, και δεν σημαίνει ότι σου λείπει θέληση ή ότι κατά βάθος δεν θέλεις αυτό που λες· πολύ συχνά σημαίνει ότι ένα κομμάτι σου προσπαθεί, με λάθος τρόπο, να σε προστατέψει.
Μια εικόνα που βοηθά είναι το αυτοκίνητο όπου πατάς ταυτόχρονα γκάζι και φρένο. Το ένα πόδι θέλει να προχωρήσει, να τελειώσεις την πτυχιακή, να δεσμευτείς, να αλλάξεις δουλειά, ενώ το άλλο πατά φρένο, γιατί η κίνηση μπροστά φέρνει και κάτι που φοβάσαι, μια πιθανή αποτυχία, μια απογοήτευση, μια έκθεση. Το αποτέλεσμα είναι κούραση, θόρυβος και πολύ λίγη πρόοδος. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε πώς φαίνεται το αυτοσαμποτάζ, τι λέει η ψυχολογία για το γιατί συμβαίνει, πώς εμφανίζεται στις σχέσεις, και ποιες τεχνικές βοηθούν να καταλάβεις πότε πατάς φρένο και να το αφήνεις σιγά σιγά.
Βασικά Σημεία
- Αυτοσαμποτάζ είναι όταν, με όσα κάνεις ή αποφεύγεις, βάζεις εμπόδια στους ίδιους σου τους στόχους, συχνά λίγο πριν από κάτι σημαντικό.
- Η έρευνα για την «αυτοπαρεμπόδιση» δείχνει ότι πολλές φορές τα εμπόδια αυτά προστατεύουν την αυτοεκτίμηση: αν αποτύχεις, φταίει το εμπόδιο και όχι η αξία σου.
- Ο φόβος της αποτυχίας και η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι από τους παράγοντες που συνδέονται πιο έντονα με το μοτίβο.
- Στις σχέσεις, το αυτοσαμποτάζ μπορεί να φανεί ως αμυντικότητα, δυσκολία στην εμπιστοσύνη και αποχώρηση πριν «προλάβει» να πληγώσει ο άλλος.
- Βοηθούν η αναγνώριση της στιγμής, το ερώτημα «τι προστατεύει αυτό το φρένο;», τα πολύ μικρά βήματα, ένα σχέδιο «αν… τότε…» και η αυτοσυμπόνια μετά από κάθε γλίστρημα.
Τι είναι το αυτοσαμποτάζ
Με τη λέξη αυτοσαμποτάζ περιγράφουμε συμπεριφορές ή παραλείψεις που υπονομεύουν κάτι που ο ίδιος ο άνθρωπος θέλει. Δεν είναι διάγνωση αλλά μοτίβο, και μπορεί να εμφανίζεται σε μία μόνο περιοχή της ζωής ή σε πολλές. Η ψυχολογία το μελετά εδώ και δεκαετίες με το όνομα αυτοπαρεμπόδιση (self-handicapping). Σε ένα κλασικό πείραμα του 1978, κάποιοι φοιτητές που είχαν πετύχει σε ένα τεστ με τρόπο που έμοιαζε τυχαίος, και άρα δεν ήταν σίγουροι ότι θα το ξαναπετύχουν, προτιμούσαν, πριν από τη δεύτερη δοκιμασία, ένα υποτιθέμενο φάρμακο που θα χειροτέρευε την απόδοσή τους· οι ερευνητές το ερμήνευσαν ως τρόπο να υπάρχει έτοιμη εξήγηση για μια πιθανή αποτυχία.[1]
Μια πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση περιγράφει την αυτοπαρεμπόδιση στις σπουδές ως στρατηγική που χρησιμοποιούν οι φοιτητές όταν φοβούνται ή περιμένουν αποτυχία: αντί να προσπαθήσουν περισσότερο, αναβάλλουν, αποσύρουν την προσπάθειά τους ή καταφεύγουν σε επιβλαβείς συμπεριφορές, ώστε μια πιθανή αποτυχία να αποδοθεί σε αυτά τα εμπόδια και όχι σε σταθερά χαρακτηριστικά τους.[2] Το φρένο, λοιπόν, δεν πατιέται τυχαία· πατιέται για να προστατέψει μια ευάλωτη αίσθηση αξίας.
Πώς φαίνεται το αυτοσαμποτάζ στην καθημερινότητα
Το αυτοσαμποτάζ σπάνια μοιάζει με κάτι δραματικό. Συνήθως είναι μικρές, καθημερινές επιλογές που, μαζεμένες, κρατούν έναν άνθρωπο στο ίδιο σημείο. Ο πίνακας είναι ενδεικτικός και η «λειτουργία» που περιγράφει είναι μια πιθανή εξήγηση, όχι κανόνας για όλους.
| Περιοχή | Πώς μπορεί να φαίνεται | Τι μπορεί να προστατεύει |
|---|---|---|
| Σπουδές και δουλειά | Διάβασμα την τελευταία νύχτα, αιτήσεις που δεν στέλνονται ποτέ, προθεσμίες που χάνονται | Αν πάει άσχημα, «δεν προσπάθησα πραγματικά», οπότε η αξία σου μένει ανέγγιχτη |
| Σχέσεις | Καβγάδες όταν όλα πάνε καλά, απομάκρυνση μόλις η σχέση γίνεται σοβαρή, διαρκής έλεγχος του άλλου | Φεύγεις πριν σε αφήσουν, ώστε να μην πληγωθείς |
| Υγεία και συνήθειες | Πρόγραμμα που εγκαταλείπεται μετά από λίγες εβδομάδες, «μία φορά δεν πειράζει» που γίνεται κανόνας | Αποφεύγεις την απογοήτευση του να προσπαθήσεις πολύ και να μη δεις αποτέλεσμα |
| Χρήματα | Παρορμητικές αγορές μετά από μια δύσκολη μέρα, αποφυγή του να ανοίξεις τους λογαριασμούς | Γρήγορη ανακούφιση από ένα δυσάρεστο συναίσθημα ή από τη ντροπή |
Πολλά από αυτά τα μοτίβα έχουν δικό τους, αναλυτικό οδηγό στα άρθρα μας, και εδώ τα συνδέουμε μόνο με το κοινό νήμα. Αν το φρένο σου είναι κυρίως η αναβολή, διάβασε τον οδηγό για την αναβλητικότητα· αν είναι η ανάγκη να γίνουν όλα τέλεια ή να μη γίνουν καθόλου, τον οδηγό για την τελειομανία· αν είναι το «ναι» που λες ενώ θέλεις να πεις «όχι», τον οδηγό για το people pleasing.
Γιατί σαμποτάρω τον εαυτό μου; Τι λέει η ψυχολογία
Η μετα-ανάλυση των Schwinger και συνεργατών συγκέντρωσε 159 μελέτες με πάνω από 81.000 συμμετέχοντες και βρήκε ότι η συνήθεια της αυτοπαρεμπόδισης συνδεόταν πιο έντονα με τον φόβο της αποτυχίας, με τη χαμηλότερη γενική αυτοεκτίμηση, με περισσότερο νευρωτισμό, δηλαδή συναισθηματική αστάθεια, και με λιγότερη ευσυνειδησία.[2] Αυτό ταιριάζει με όσα περιγράφουν πολλοί άνθρωποι: το φρένο πατιέται πιο δυνατά όταν η αξία μας μοιάζει να κρέμεται από το αποτέλεσμα. Για τη ντροπή που κρύβεται πίσω από τον φόβο της αποτυχίας, δες τον οδηγό για τον φόβο αποτυχίας, και αν, αντίθετα, πετυχαίνεις αλλά νιώθεις ότι δεν το αξίζεις, τον οδηγό για το σύνδρομο του απατεώνα.
Υπάρχουν και άλλοι λόγοι που συχνά αναφέρονται στην ψυχοθεραπεία. Κάποιοι άνθρωποι φοβούνται όχι μόνο την αποτυχία αλλά και την επιτυχία, γιατί μαζί της έρχονται περισσότερες προσδοκίες, περισσότερη έκθεση ή μια αλλαγή στις σχέσεις τους. Κάποιοι κουβαλούν παλιές πεποιθήσεις, όπως «δεν είμαι από αυτούς που τα καταφέρνουν» ή «αν με γνωρίσουν πραγματικά, θα φύγουν», και χωρίς να το καταλαβαίνουν φροντίζουν να τις επιβεβαιώνουν. Και για άλλους, το γνώριμο, ακόμη κι αν πονά, είναι πιο ήσυχο από το άγνωστο. Για τις ρίζες της αυτοκριτικής φωνής, ο οδηγός για το πώς να χτίσεις αυτοεκτίμηση είναι ένα καλό επόμενο βήμα.
Το πρόβλημα είναι ότι η προστασία αυτή έχει κόστος. Σε μια μακροχρόνια μελέτη, όσοι αυτοπαρεμπόδιζαν συχνά χρησιμοποιούσαν περισσότερο την απόσυρση ως τρόπο αντιμετώπισης, είχαν χαμηλότερες επιδόσεις, εν μέρει λόγω κακών συνηθειών μελέτης, και χειρότερη προσαρμογή με τον χρόνο, ενώ η κακή προσαρμογή οδηγούσε με τη σειρά της σε περισσότερη αυτοπαρεμπόδιση, σε έναν φαύλο κύκλο.[3] Είναι το ίδιο αυτοκίνητο, που όσο περισσότερο πατάς φρένο τόσο πιο πολύ φθείρεται, και τόσο πιο δύσκολα προχωρά την επόμενη φορά.
Αυτοσαμποτάζ στη σχέση
Στις σχέσεις το φρένο έχει συχνά τη μορφή της αυτοπροστασίας από την απόρριψη. Μια σειρά μελετών που ανέπτυξε ένα ερωτηματολόγιο για το «σαμποτάζ της σχέσης» βασίστηκε σε συνεντεύξεις με ειδικούς της θεραπείας ζευγαριών και σε εμπειρίες ανθρώπων, οι οποίες περιέγραφαν άλλους να μην μπαίνουν καθόλου σε σχέσεις, άλλους να περνούν βιαστικά από τη μία στην άλλη ψάχνοντας «τον έναν» και άλλους να μένουν στη σχέση αλλά να «αποσύρονται». Το τελικό εργαλείο ξεχώρισε τρεις βασικές πλευρές: την αμυντικότητα, τη δυσκολία στην εμπιστοσύνη και την έλλειψη δεξιοτήτων για τη σχέση.[4]
Στην καθημερινότητα αυτό μπορεί να σημαίνει ότι αντιδράς σε κάθε παρατήρηση σαν να είναι επίθεση, ότι ψάχνεις αποδείξεις πως ο άλλος θα σε αφήσει, ή ότι φεύγεις μόλις νιώσεις ότι δένεσαι. Οι ερευνητές προτείνουν να μελετηθεί το μοτίβο μαζί με την ανασφαλή προσκόλληση,[4] και γι' αυτό ίσως σου φανούν χρήσιμοι ο οδηγός για τον φόβο δέσμευσης και απόρριψης και ο οδηγός για την ανασφάλεια στη σχέση. Αν θέλετε να το δουλέψετε μαζί ως ζευγάρι, η θεραπεία ζευγαριών γίνεται online ή στην Πάτρα.
Πώς σπάει ο κύκλος του αυτοσαμποτάζ: τεχνικές
Ο στόχος δεν είναι να διώξεις το κομμάτι σου που πατά φρένο, αλλά να καταλάβεις τι φοβάται και να του δείξεις, σιγά σιγά, ότι μπορείς να προχωρήσεις χωρίς να καταρρεύσεις. Οι τεχνικές που ακολουθούν δουλεύουν καλύτερα όταν τις δοκιμάζεις σε μικρούς, συγκεκριμένους στόχους.
Πιάσε τη στιγμή του φρένου
- Για δύο εβδομάδες σημείωνε κάθε φορά που κάνεις κάτι διαφορετικό από αυτό που είχες σκοπό σε έναν συγκεκριμένο στόχο.
- Γράψε τι συνέβαινε ακριβώς πριν: τι σκέφτηκες, τι ένιωσες, ποιος ήταν εκεί.
- Στο τέλος κοίτα αν υπάρχει μοτίβο, για παράδειγμα κούραση, μια κριτική, ή η στιγμή που ο στόχος έγινε «πραγματικός».
Φράση: «Μόλις κατάλαβα ότι η προθεσμία είναι αύριο, άνοιξα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Εδώ πάτησα φρένο.»
Γιατί βοηθά: δεν μπορείς να αλλάξεις κάτι που συμβαίνει στον αυτόματο πιλότο, και η καταγραφή φέρνει το μοτίβο στο φως. Αν κάποιες μέρες ξεχάσεις να σημειώσεις, δεν πειράζει· ακόμη και λίγες καταγραφές δείχνουν πολλά.
«Τι προστατεύει αυτό το φρένο;»
- Όταν πιάσεις τον εαυτό σου να υπονομεύει έναν στόχο, ρώτα: «Αν προχωρήσω, τι φοβάμαι ότι θα συμβεί;»
- Γράψε την απάντηση χωρίς να την κρίνεις: «ότι θα φανεί πως δεν τα καταφέρνω», «ότι θα με αφήσει».
- Ρώτα μετά: «Υπάρχει άλλος τρόπος να προστατευτώ από αυτό, που να μη μου κοστίζει τον στόχο μου;»
Φράση: «Το φρένο μου προσπαθεί να με γλιτώσει από την ντροπή. Μπορώ να την αντέξω και να προχωρήσω λίγο.»
Γιατί βοηθά: η έρευνα δείχνει ότι η αυτοπαρεμπόδιση συνδέεται κυρίως με τον φόβο της αποτυχίας και την προστασία της αυτοεκτίμησης,[2] οπότε όταν ονομάζεις τον φόβο, δουλεύεις με την αιτία και όχι μόνο με το σύμπτωμα. Αν η απάντηση δεν έρθει αμέσως, δεν πειράζει· η ερώτηση συνεχίζει να δουλεύει.
Το μικρότερο επόμενο βήμα
- Πάρε τον στόχο που αποφεύγεις και κόψ' τον σε κομμάτια, ώσπου το πρώτο να είναι τόσο μικρό που να μοιάζει σχεδόν αστείο.
- Κάνε μόνο αυτό, σήμερα, για δέκα λεπτά.
- Αύριο, πρόσθεσε το επόμενο μικρό κομμάτι.
Φράση: «Δεν γράφω την πτυχιακή σήμερα. Ανοίγω το αρχείο και γράφω τον τίτλο του πρώτου κεφαλαίου.»
Γιατί βοηθά: όσο μικρότερο το βήμα, τόσο λιγότερο «απειλητικό» είναι για το κομμάτι σου που φοβάται, και τόσο πιο εύκολα αφήνει το φρένο. Αν μια μέρα δεν κάνεις ούτε αυτό, δεν πειράζει· αύριο είναι μια νέα αρχή.
Το σχέδιο «αν… τότε…»
- Εντόπισε τη στιγμή όπου συνήθως πατάς φρένο, για παράδειγμα «όταν γυρίζω από τη δουλειά με κούραση» ή «όταν ο σύντροφός μου αργεί να απαντήσει».
- Γράψε από πριν τι θα κάνεις εκείνη τη στιγμή, σε μορφή «αν συμβεί Χ, τότε θα κάνω Υ».
- Κράτα το σχέδιο κάπου που θα το δεις, στο κινητό ή στο ψυγείο.
Φράση: «Αν γυρίσω σπίτι και θέλω να ξαπλώσω με το κινητό, τότε θα φορέσω πρώτα τα αθλητικά και θα βγω για δέκα λεπτά.»
Γιατί βοηθά: μια μετα-ανάλυση πειραματικών μελετών σε ανθρώπους με δυσκολίες ψυχικής υγείας βρήκε ότι τα συγκεκριμένα σχέδια «αν… τότε…» είχαν μεγάλη επίδραση στην επίτευξη στόχων.[6] Αν το σχέδιο δεν τηρηθεί κάποια φορά, δεν πειράζει· διόρθωσέ το και ξαναδοκίμασε.
Μετά το γλίστρημα: αυτοσυμπόνια, όχι τιμωρία
Κάθε προσπάθεια αλλαγής έχει και γλιστρήματα, και ο τρόπος που μιλάς στον εαυτό σου μετά από αυτά κρίνει πολλά. Σε τέσσερα πειράματα, οι άνθρωποι που αντιμετώπισαν μια αποτυχία ή μια αδυναμία τους με αυτοσυμπόνια είχαν περισσότερο κίνητρο να βελτιωθούν και, για παράδειγμα, διάβασαν περισσότερο για ένα δύσκολο τεστ μετά από μια πρώτη αποτυχία, σε σύγκριση με όσους απλώς προσπάθησαν να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους.[5] Την επόμενη φορά που θα πατήσεις φρένο, δοκίμασε να πεις: «Ξαναπάτησα φρένο. Είναι ανθρώπινο. Τι έμαθα για το τι φοβάμαι, και ποιο είναι το μικρό βήμα για αύριο;»
Πότε το αυτοσαμποτάζ χρειάζεται περισσότερη στήριξη
Όλοι πατάμε φρένο πού και πού. Αξίζει όμως να ζητήσεις βοήθεια όταν το μοτίβο επαναλαμβάνεται χρόνια σε σημαντικές περιοχές της ζωής σου, όταν συνοδεύεται από έντονο άγχος, πεσμένη διάθεση ή αίσθηση ότι «δεν αξίζω», όταν το φρένο παίρνει τη μορφή ουσιών, αλκοόλ ή παρορμητικών συμπεριφορών που σε βλάπτουν, ή όταν βλέπεις τις σχέσεις σου να τελειώνουν ξανά και ξανά με τον ίδιο τρόπο. Για τη σχέση σου με τον εαυτό σου, η σελίδα για την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης.
Πώς βοηθάμε με το αυτοσαμποτάζ στο Art of Mind
Στο Art of Mind δουλεύουμε με ανθρώπους που βλέπουν τον εαυτό τους να σταματά λίγο πριν από τον στόχο, στις σπουδές, στη δουλειά ή στις σχέσεις, και θέλουν να καταλάβουν τι φοβάται το κομμάτι τους που πατά φρένο. Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό σου, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας. Αξιοποιούμε, όπου βοηθά, και τεχνικές της γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης, όπως την καταγραφή των στιγμών του φρένου, τον έλεγχο των πεποιθήσεων «δεν θα τα καταφέρω» και τα σχέδια «αν… τότε…». Όταν το ζητούμενο είναι περισσότερο να γίνουν οι στόχοι σχέδιο, μπορεί να ταιριάζει και το NLP Coaching για στόχους.
Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία & Κλινική Ύπνωση
Μια βραχεία, ολιστική προσέγγιση που βλέπει τον άνθρωπο ως σύνολο σώματος, συναισθήματος, σκέψης και σχέσεων. Μας βοηθά να φτάσουμε στις ρίζες του φόβου που πατά φρένο, όχι μόνο στις συμπεριφορές της στιγμής· η κλινική ύπνωση χρησιμοποιείται ως εργαλείο μέσα στη μέθοδο, όπου ταιριάζει. Η μέθοδος
Συνθετική Συμβουλευτική
Εξατομικευμένη, δομημένη στήριξη με συγκεκριμένα εργαλεία: εντοπισμό του μοτίβου, μικρά βήματα, σχέδια για τις δύσκολες στιγμές και έναν πιο ήπιο εσωτερικό διάλογο μετά από κάθε γλίστρημα. Η μέθοδος
Online ή στην Πάτρα
Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού, από όπου μπορείς να μιλήσεις ελεύθερα, ή δια ζώσης στο γραφείο μας στην Πάτρα, Κορίνθου 288.
Η πορεία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, γι' αυτό επανεξετάζουμε τακτικά μαζί σου πού βρισκόμαστε.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι το αυτοσαμποτάζ στην ψυχολογία;
Είναι το μοτίβο όπου, με όσα κάνεις ή αποφεύγεις, βάζεις εμπόδια στους δικούς σου στόχους. Η έρευνα το μελετά ως αυτοπαρεμπόδιση και το συνδέει με την ανάγκη να προστατευτεί η αυτοεκτίμηση από μια πιθανή αποτυχία.[1][2]
Γιατί σαμποτάρω τον εαυτό μου;
Συχνά από φόβο: της αποτυχίας, της απόρριψης ή και της επιτυχίας. Ο φόβος της αποτυχίας και η χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι από τους παράγοντες που συνδέονται πιο έντονα με το μοτίβο.[2]
Τι είναι το αυτοσαμποτάζ στη σχέση;
Συμπεριφορές όπως η αμυντικότητα, η δυσκολία στην εμπιστοσύνη και η απομάκρυνση όταν η σχέση γίνεται κοντινή, που υπονομεύουν μια σχέση την οποία στην πραγματικότητα θέλεις.[4]
Μπορώ να σταματήσω το αυτοσαμποτάζ χωρίς βοήθεια;
Πολλοί άνθρωποι βλέπουν αλλαγή με μικρά βήματα, σχέδια «αν… τότε…» και αυτοσυμπόνια μετά από τα γλιστρήματα. Αν όμως το μοτίβο επαναλαμβάνεται χρόνια ή συνοδεύεται από έντονο άγχος ή πεσμένη διάθεση, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να φτάσεις στις ρίζες του.
Κάνετε συνεδρίες online;
Ναι. Οι συνεδρίες γίνονται online σε όλη την Ελλάδα και για Έλληνες του εξωτερικού, ή δια ζώσης στην Πάτρα, Κορίνθου 288.
Πώς κλείνω μια πρώτη συνεδρία;
Online, μέσα από το σύστημα κρατήσεων: επιλέγεις διαθέσιμη ημέρα και ώρα και πληρώνεις online. Κάθε συνεδρία διαρκεί 45 λεπτά και κοστίζει 45 €· δες όλες τις τιμές.
Χρειάζεσαι άμεση βοήθεια;
Αν εσύ ή κάποιος δικός σου βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, κάλεσε 112 (Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης) ή ΕΚΑΒ 166. Αν έχεις σκέψεις αυτοκτονίας: 1018, Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (ΚΛΙΜΑΚΑ), 24 ώρες, 7 ημέρες, με αστική χρέωση. Για ψυχολογική στήριξη: 10306, Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης, 24ωρη, δωρεάν και ανώνυμα. Η ψυχοθεραπεία δεν υποκαθιστά την ιατρική ή ψυχιατρική φροντίδα όπου αυτή χρειάζεται.
Άφησε σιγά σιγά το φρένο
Δεν χρειάζεται να πατήσεις το γκάζι με όλη σου τη δύναμη· αρκεί να καταλάβεις τι φοβάται το πόδι που πατά φρένο και να το αφήσεις λίγο, ξανά και ξανά. Στην πρώτη συνεδρία παίρνουμε το ιστορικό σου, κάνουμε μια αρχική αξιολόγηση και σχεδιάζουμε μαζί το πλάνο συνεργασίας, online από όπου κι αν βρίσκεσαι ή στην Πάτρα.
Κλείσε την πρώτη συνεδρίαΠηγές
- Berglas S, Jones EE. Drug choice as a self-handicapping strategy in response to noncontingent success. Journal of Personality and Social Psychology, 1978;36(4):405-417. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Schwinger M, Trautner M, Pütz N, Fabianek S, Lemmer G, Lauermann F, Wirthwein L. Why do students use strategies that hurt their chances of academic success? A meta-analysis of antecedents of academic self-handicapping. Journal of Educational Psychology, 2022;114(3):576-596. doi.org
- Zuckerman M, Kieffer SC, Knee CR. Consequences of self-handicapping: effects on coping, academic performance, and adjustment. Journal of Personality and Social Psychology, 1998;74(6):1619-1628. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Peel R, Caltabiano N. The relationship sabotage scale: an evaluation of factor analyses and constructive validity. BMC Psychology, 2021;9(1):146. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Breines JG, Chen S. Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 2012;38(9):1133-1143. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Toli A, Webb TL, Hardy GE. Does forming implementation intentions help people with mental health problems to achieve goals? A meta-analysis of experimental studies with clinical and analogue samples. British Journal of Clinical Psychology, 2016;55(1):69-90. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
